यथा सम्यग्ज्ञानयुक्तेन नभसि दृश्यते यदन्धकारं तदन्धकारं न वस्तुतोऽस्ति, एवं मूढतामयेऽपि तमसि ज्ञानं समुत्पद्यते। विज्ञाः तु अविद्यायाः निग्रहं केवलं कल्पनाभावमित्युक्तवन्तः, यथा नभःपद्मस्य; एषोऽपि सहज एव। यदिदं विश्वमायया उत्पन्नं नभःरङ्गवदिव, हे आर्य, तत्र विस्मरणं श्रेष्ठमिति मन्ये—विस्मरणमेव श्रेयः। यथा कश्चित् ‘नष्टोऽस्मि’ इति शोकवशेन नश्यति, एवं ‘प्रबुद्धोऽस्मि’ इति चिन्तया सुखमवाप्नोति। तथैव, भ्रमचिन्तया पुनः भ्रमं प्राप्नोति; प्रबोधचिन्तया तु प्रबोधमेव अनुसरति। क्षणमात्रस्मरणेनायमविद्यावृत्तिर्जायते; यत्नेन विस्मरणेन तु वस्तु नश्यति। कल्पना सर्वावस्थाकारिणी, सर्वजनविमोहिनी; सा स्वविनाशे विमोचिका, स्ववृद्धौ विनाशिका। यद् यन्मनसि चिन्त्यते, तत्सर्वेन्द्रियवृत्तयः त्वरया निष्पादयन्ति, यथा मन्त्रिणः राजाज्ञां पालयन्ति। तस्मात् यः मनः विषयेषु न निवेशयति, अन्तःसाक्षिणा यत्नेन च, स शान्तिमाप्नोति। यन्न पूर्वमासीत् तन्नाद्याप्यस्ति; यदिदं दृश्यते तदेवैकं शान्तं निर्मलं ब्रह्म। कस्य, कथं, कुतः चैतानि मनसः मान्यानि विकल्पाः? त्वं तु निर्विकल्पः, अनाद्यन्तः, निरन्यः, निरबन्धश्च भव। परं यत्नमाश्रित्य, परमविवेकयुक्तः, भोगेच्छाभावं मूलतः समूलं मनसि निहन्तव्यम्। या परममोहस्वरूपिणी, जरामरणहेतुर्भूता, सा वासना आशाबन्धपुष्ट्या वर्धते। "मम पुत्राः, मम वित्तम्, अहमेव, एष मम" इति वासना, मायाविनो मायया इव, मनसः चपलत्वं जनयति। अस्मिन्नशरीरे शून्ये एव, ‘अहं’ इति भावोऽविद्यावासनया क्षिप्यते, शून्ये वायुवत् चलति। सत्यमेव, हे तत्त्ववित्, अलमस्मिन्ममाहमिदंभावे; आत्मतत्त्वात् परं किञ्चिदपि नास्तीत्यहं मन्ये। सृष्टिदर्शनसमये, एषैव नानाविधा अविद्या पुनः पुनः प्रवर्तते, यथा पर्वतश्रेण्यः, द्वीपाः, शिखराणि च आवर्तन्ते। सा केवलमविद्यया जायते, केवलं ज्ञानात् निवर्तते; सा चैतन्यपरिमिता, यथा रज्जौ सर्पदर्शनम्। एषा भूमिः पर्वतसरित्संयुता सैव ज्ञानरूपा, हे राम, ज्ञातुः; न तस्याज्ञानं, यतः तद्ब्रह्म स्वमहिम्न्येव तिष्ठति। रज्जुसर्पौ उभौ अप्यविद्यया कल्प्येते; ज्ञानात्तु केवलं ब्रह्मदर्शनमेव निश्चीयते। तस्मात् त्वं मूढो न भूयाः; ज्ञानी भव; संसारवासनां त्यज; किमात्मानमपरं मन्यमानः शोचसि? किमिदं जडं मूकं चेदं शरीरं तव, यस्यार्थे सुखदुःखयोरवशो भवसि? यथा काष्ठरसयोः, वा द्वयोः ककुभयोः संयोगेऽपि एकत्वं नास्ति, तथा देहदेहिनोः अपि एकत्वं नास्ति। यथा बडिशायां वह्निर्वर्तते, न तु तत्र वायुः, एवं शरीरनाशे आत्मा न नश्यति। ‘अहं दुःखी, अहं सुखी’ इति भ्रमो, हे रघुनन्दन, मनसि व्याप्य तिष्ठति, स च क्लेशो दुष्प्रापः। एषः मिथ्या, अहितः, मनोनिर्वृत्तिकरः भावो, दुःखदायकः, महामोहपङ्केन तमस्कृतः। यथा पूर्णचन्द्रमण्डलेऽपि सुधया सिक्ते, यदि रौरवमिति कल्प्यते, तदा तत्रैव तापनिशोषणक्लेशोऽनुभूयते। शीतलतरङ्गयुक्ते सरसि, जलकमलमालाविभूषिते, मरीचिकायाः महत्त्वं दृश्यते। स्वप्नादिदशायाम्, गगननगरनिर्माणरम्ये, पतनोत्पतनाद्यनुभवः सुखदुःखहेतुः जायते। यदि मनसः संसारवृत्तिर्न सम्पद्यते, तर्हि जाग्रत्स्वप्नक्लेशाः किमर्थं बाधन्ते? रौरवाविच्यादिनरकाः क्लेशभूमयः, मिथ्याज्ञानात् स्वर्गोपवनप्रदेशेषु अपि दृश्यन्ते। यदा मनः तेन विदारितं भवति, तदा पद्मसूत्रांशमात्रेऽपि सर्वसंसारसागरविप्लवो दृश्यते। मनसि तेन पीडिते, राज्ये स्थितोऽपि, तादृशानवाप्त्ययोग्यानवस्थाः प्राप्नोति। तस्मात् हे राम, संसारवासनां त्यक्त्वा, सर्वावस्थास्वरूपः, असङ्गः स्फटिकवत् भव। यदा स्वकार्येषु प्रवर्तसे, तदा सङ्गरहितः स्फटिकवत् अचलः भव; स्फटिकः यथा बहून् प्रतिबिम्बान् गृह्णन् अपि न विक्रियते। यदि त्वं निरुत्सुकः असङ्गः चेतसा, सदा लीलया, विवेकयुक्तः, स्वाभाविककर्मणि प्रवर्तसे, तर्हि तव महत्त्वस्य किमुपमा? एवं वसिष्ठमहात्मना समुपदिष्टे, रामः पद्मलोचनः प्रबुद्ध इव बभूव। तस्य अन्तरात्मा विकसिता, महाप्रभां प्राप्तवती, तमो निवृत्तं, सूर्यकान्तार्करश्मिसंयुक्तपद्मवत्। विस्मयप्रबोधोत्थस्मितमन्दमण्डितमुखः, चन्द्रकान्तार्धचन्द्रमयूखैः शुद्धमिव, स उवाच— "अहो अद्भुतं! कमलनालसूत्रैः पर्वतानां बन्धः; एवं असत्यया अविद्यया सर्वे वशीकृता इति।