एकदा भगवान् वसिष्ठः श्रीरामं प्रति उवाच— यः चिन्तयति, "नाहं बाधितः, न मम देहः, अस्य चैतन्यमात्रस्य किं बन्धनं स्यात्?"—सः तादृशेन भावेन कर्मणा च मुक्तिम् आप्नोति। यः दृढनिश्चयेन मनसि अनुभवति—"नाहं मांसं नास्थि वा, अहं देहातिरिक्तः, अहं परमात्मा"—स एव अत्राज्ञानं अन्तः क्षिप्तवान् इति कथ्यते। यथा शैलेन्द्रनीलस्य शिखरे सौम्यतेजः, अथवा सूर्यकिरणैरपि दुर्दर्शं यद् दिवि विराजते, तद् तमसोऽपि शोभां अतीत्य तिष्ठति। यथैव भूमौ स्थितेन केनापि दिवि तमः कल्प्यते, स्वभावकल्पनया, एवं स्वात्मनि अनात्मबुद्धिरपि केवलं अज्ञानिनः कल्पना, न तु प्रबुद्धस्य, हे राघव। अयं न मेरुनीलमणेर् दीप्तिः, न च तमसो गौरवम्; तस्मात्, ब्रह्मन्, कथं खस्य नीलिमा जायते इति वद। राम, खस्य नीलिमा न शून्ये गुणरूपेण विद्यते, नापि अन्यरत्नदीप्त्या, न च मेरुनीलमणेर् प्रभा सा। यतः विश्वाण्डं तेजोमयं, सिद्धानां तेजसा, अण्डातीतदीप्त्या च, अत्र तमः उत्पत्तुं न शक्नोति। एष शून्यमेव, हे सौम्य, यद्यपि नानारूपेण दृश्यते; यथा युगानुसारं अज्ञानं, तदपि न वस्तुतः। स्वदृष्टेः हानौ केवलं अभाव एव तमो रूपेण जायते; अतः खे यः कृष्णवर्णः दृश्यते, स वस्तुनः स्वरूपात् एव। यथा सम्यग्विज्ञानात् खे दृश्यते तमो न सत्यम्, तथा अज्ञानान्धकारे ज्ञानम् उदेति। ज्ञैः उक्तं—अज्ञाननिरोधः केवलं विकल्पाभावः, यथा खपद्मस्य; एष च स्वभावतः सुलभः। अयं विश्वमायाविलासः, यः खवर्णवत् उत्पन्नः, हे महाबाहो, तत्र मम मतम्—अस्मरणमेव श्रेष्ठम्; विस्मरणं वरम्। यथा "नष्टोऽहम्" इति चिन्तया पुरुषः दुःखं लभते, तथा "प्रबुद्धोऽहम्" इति चिन्तया सुखम् आप्नोति। एवं मोहवासनया पुनः पुनः मोहो भवति; प्रबुद्धभावनया पुनः पुनः बोध एव साध्यते। क्षणमात्रस्मरणात् अयम् अनाद्यविद्या प्रवर्तते; यत्नेन विस्मरणेन तत्त्वतोऽर्थः विलीयते। कल्पना सर्वावस्थाकर्त्री, सर्वजनविमोहिनी; स्वविनाशे विमोक्त्री, स्ववृद्धौ विनाशिनी। यद् यद् मनः चिन्तयति, तत् तत् इन्द्रियकृत्यम् शीघ्रं सम्पद्यते, यथा मन्त्रिणः राज्ञः आज्ञां पालयन्ति। अतः यः मनः विषयेषु न स्थापयति, किं तु अन्तर्मुख्येन यत्नेन च, स शमम् आप्नोति। यत् पूर्वे नासीत्, तत् अधुना अपि नास्ति; यद् दृश्यते, तत् एकं शान्तम् अमलम् ब्रह्मैव। कस्य, कथम्, कुतः, मनःप्रत्ययाः इमे? त्वं निर्विकारः, अनाद्यन्तः, निरुद्धः स्थिरः भव। परमप्रयत्नेन, परमविवेकेन, मनसः समूलं भोगवासनां निःशेषतः अपाकुर्यात्। या परममोहस्वरूपा, जरामरणहेतुः, सा वासना आशाबन्धैः विस्तीर्णा। "मम पुत्राः, मम वित्तम्, अहमिदम्, एतन्मम"—एवं एका वासना, मायावद् मनः चलयति। अस्मिन् शून्ये देहे, अहंभावना अज्ञानवासना च विक्षिप्ते वायुवत् चलति। सत्यं, हे तत्त्ववित्त, "मम", "अहम्", "इदम्" इति पर्याप्तम्; आत्मस्वरूपात् अन्यत् किञ्चित् नास्ति। सृष्टिदृष्ट्या, अयं बहुविधोऽपि अज्ञानवृत्तिः पुनः पुनः प्रवर्तते, यथा पर्वतानि, द्वीपानि, शिखराणि च। एष केवलं अज्ञानात् उत्पद्यते, केवलं ज्ञानात् निवर्तते; चैतन्यपरिमितः, यथा रज्जौ सर्पः। एषा पृथ्वी, पर्वतसरित्संयुक्ता, ज्ञातुः ज्ञानमेव; न ह्यज्ञानं, यतः ब्रह्मैव स्वमहिम्नि तिष्ठति। रज्जुसर्पौ उभौ अज्ञानकल्पितौ; ज्ञानात् तु केवलं एकः निश्चितः—अकल्पितं ब्रह्मदर्शनम्। अज्ञानं मा भूः, ज्ञानी भव; संसारवृत्तिं त्यज; किमर्थं स्वात्मानम् अतीत्य, अनात्मनि शोकं करोति? किम् अयं जडशरीरः तव, हे राघव, यस्य कृते सुखदुःखयोः वशगः स्याः? यथा दारुचूर्णस्य रसानां च न ऐक्यम्, यथा द्वौ कदलीपात्रौ, संयुज्य अपि, न एकत्वम्, तथा देहदेहिनोः न ऐक्यम्। यथा बष्ट्रायाम् अग्निः न वातम् स्पृशति, तथा शरीरविनाशे आत्मा न नश्यति। "दुःखितोऽहम्, सुखपूर्णोऽहम्"—एषा भ्रान्तिः, हे रघुनन्दन, मनः बाधते, अतिदुष्प्रतिक्रम्या। एषा मिथ्या, अहितकरी, मनोन्मादिनी, दुःखदा, महामलमोहान्धकारेण मूढा। यथा पूर्णचन्द्रमण्डलेऽपि अमृतमयत्वे, यदि रौरवस्वरूपा कल्प्यते, तदा तत्रैव तापनिशोषणदुःखम् अनुभवति। शीतलसरोवरशीतलेषु लोलजलमाल्यशोभितेषु, मृगमरीचिकायाः महत्त्वम् अनुभवति। स्वप्नाद्यवस्थायाम्, गगनपुरनिमाणनिपातनपतनेषु, सुखदुःखयोः विविधाः अनुभूतयः जायन्ते। यदि मनसः संसारवृत्तिः न सिध्यति, तर्हि जाग्रत्स्वप्नयोः विक्षेपाः किम् अपि न कुर्वन्ति। एवं भगवान् वसिष्ठः श्रीरामाय तत्त्वज्ञानं प्रतिपादयामास।