एकदा, राघव, एकं विस्तीर्णं शान्तं च तत्त्वं आसीत्, यत्र किमपि नास्ति। तत्र यः केनचित् चिन्तनमात्रेण निर्गच्छति, स परमात्मनि पूर्णताम् आप्नोति। अतः चिन्तनस्यैव सिद्धिः चिन्तनमात्रेण नश्यति; यथा सा उत्पन्ना, तथा नश्यति, दीपशिखेव वातेन नष्टा। यदा यत्नस्य सिद्ध्या भोगरूपं प्राप्तं तदज्ञानं, तदा चिन्तनाभावेनैव तत् विलीयते। दृढचिन्तया "नाहं ब्रह्म" इति मनः बद्धं भवति; पुनः "सर्वं ब्रह्म" इति दृढचिन्तया मनः मोक्षं प्राप्नोति। चिन्तनं परमबन्धः; चिन्तनाभावः मोक्षः। अन्तः चिन्तनं जित्वा, इच्छया वर्तस्व। मया अत्र आकाशे सुवर्णपत्रं पद्मं दृष्टं, यत्र वैडूर्यभ्रमराः चञ्चलाः, सुरभिः दिशः वस्त्ररूपेण शोभमानाः। सा हास्यति, पद्मनालसमभुजा, स्वसौन्दर्यं प्रकटीकुर्वन्ती, शशिकरमण्डलं इव उपहास्यन्ती। एवमेव कल्पनाजालं, असत्यमपि, सत्यमिव दृश्यते; मनसः कल्पितं, शिशुर्वत् वस्तूनि कल्पयति, स्वशान्तिं विघ्नयति। तत्र, शिशुमनसः चञ्चलतया, अज्ञानं कल्पितम्, सत्-असत्-चिन्तनैः स्वं बन्धयति, दुःखमेव जनयति। "अहं कृशः, अहं महातपन्नः, अहं बद्धः, अहं हस्तपादयुक्तः" इति चिन्तया, तस्य भावानुसारं बन्धः भवति। किन्तु "नाहं तपन्नः, न मे शरीरम्, कः बन्धः चेतनायाः?" इति चिन्तया, तस्य भावानुसारं मोक्षः भवति। यो दृढनिश्चयेन "नाहं मांसं, नाहं अस्थि, नाहं शरीरसमः, अहं परः" इति मनसि स्थितः, तत्र अज्ञानं अन्तः नष्टम् इति कथ्यते। यथा नीलमणिशिखरस्य तेजः, अथवा सूर्यकिरणैरपि दुरभिद्यं, तमः-प्रभायाः उपरि तिष्ठति। एवमेव, भूमौ स्थितः जनः आकाशे तमः कल्पयति, स्वभावेन, चिन्तया। अज्ञानं, आत्मत्वं अनात्मनि, केवलं अज्ञेन कल्पितम्; जाग्रतः न कल्पितम्, हे राघव। एषा न मेरुनीलमणिप्रभा, न तमः-प्रभा; ब्रह्मन्, कथं आकाशस्य नीलता? हे राम, आकाशस्य नीलता शून्ये गुणरूपेण नास्ति; न अन्यरत्नप्रभया, न मेरुनीलमणिप्रभया। यतः ब्रह्माण्डं प्रकाशमयम्, सिद्धानां तेजसा, ब्रह्माण्डातीतया प्रकाशेन, अत्र तमः न सञ्जायते। एषा केवलं शून्यता, हे सौभाग्यवत्, यद्यपि नानारूपेण दृश्यते; यथा युगानुसारं अज्ञानं, तत्त्वरहितम्। यदा स्वदृष्टिः नष्टा, तदा केवलं अभावः तमः भवति; अतः आकाशे कृष्णता वस्तुनः स्वभावेन दृश्यते। यथा यथार्थबुद्ध्या, आकाशे दृष्टं तमः नास्ति, एवं अज्ञानान्धकारे ज्ञानम् उदेति। ज्ञैरुक्तं, अज्ञाननिग्रहः कल्पनाभावः; यथा आकाशपद्मे, तथा। एषा स्वयमेव सुलभा। अयं विश्वमाया, यथा आकाशवर्णः उत्पन्ना, हे महात्मन्, विस्मरणं श्रेयः इति मन्ये। यथा "अहं नष्टः" इति चिन्तया दुःखेन जनः विनश्यति, तथा "अहं जागृतः" इति चिन्तया सुखं प्राप्नोति। एवं, मोहचिन्तनात् पुनः मोहः, जागरणचिन्तनात् जागरणम्। क्षणस्मरणात् एषा नित्यज्ञानं उत्पन्नम्; यत्नविस्मरणेन वस्तु नश्यति। कल्पना सर्ववस्थायाः उत्पादिका, सर्वजनानां मोदिका; आत्मनाशे मोक्षदायिनी, आत्मवृद्धौ नाशायिनी। यद् मनः चिन्तयति, तत् सर्वेन्द्रियवृत्तयः तत्क्षणात् साधयन्ति, यथा मन्त्रिणः राज्ञः आज्ञां पालयन्ति। अतः यः मनः विषयेषु न स्थापयति, अन्तः जागरूकतया यत्नेन शान्तिं प्राप्नोति। यद् आदौ नास्ति, तद् अधुना अपि नास्ति; यद् दृश्यते, तद् एकं शान्तं निर्मलं ब्रह्मैव। कस्य, कथं, कुत्र मनोवृत्तयः? निर्बाधः, अनादिः, अनन्तः, निरनुशासनः तिष्ठ। परमयत्नं आश्रित्य, विवेकपूर्णया, मनसः भोगेच्छारूपं कल्पनां मूलतः समूलं उन्मूलयेत्। यद् परममायारूपेण उत्पन्नं, वृद्ध्याः, मृत्युः, तद् वासना, यः आशाबन्धैः पुष्यति। "मम पुत्राः, मम वित्तम्, अहं एषः, एषः मम" इति वासनया, मायाविद्येव, मनः क्रीडति। अस्मिन शून्यशरीरे, 'अहं' इति अज्ञानवासनया स्थापितम्, वातवत् चलति। सत्यं, हे तत्त्वविद्, 'मम', 'अहम्', 'एषः' इति पर्याप्तम्; आत्मतत्त्वात् अन्यत् किमपि नास्ति इति मन्ये। सृष्टिदृष्ट्या, एषा अज्ञानरूपा पुनः पुनः भ्रमति, यथा पर्वताः, द्वीपाः, शिखराणि पुनः पुनः दृश्यन्ते। सैव अज्ञानात् उत्पन्ना, ज्ञानात् नष्टा; चेतनया एव सीमिता, यथा रज्जौ सर्पः। एषा भूमिः पर्वत-नदीयुक्ता, हे राम, ज्ञायमानस्य ज्ञानम्; तस्य अज्ञानं न, तत्र ब्रह्मैव स्वमहिम्नि स्थितम्। रज्जुः सर्पः च, उभे अज्ञानात् कल्पिते; ज्ञानात् केवलं एकम् निश्चितम्—अकल्पितं ब्रह्मदर्शनम्।