यत्र मनसि दृढैः संस्कारैः बन्धः उत्पद्यते, तत्र चञ्चलाः विचाराः शान्तिं यान्ति, यथा बालस्य क्रीडा सायं समये निवर्तते। यावत् इयं दृश्यते जगत्, तावद् अज्ञानं अस्ति, यत् शनैः क्षीयते; आत्मनि चिन्तनं कुर्वन्, हे ब्रह्मन्, किं तदात्मा इति पृच्छ्यते। यः चेतनायाः सारः, वस्तूनाम् अस्पृष्टः, सर्वत्र व्यापी, अनिर्वचनीयः—स एव आत्मा, परमेश्वरः। ब्रह्मादि तृणपर्यन्तं यत् किंचिद् इदं विश्वं, सर्वं सदा आत्मैव; हे निष्कलुष, अज्ञानं नास्ति। सर्वं ब्रह्मैव—नित्यं, दृढं, चेतनमयं, अक्षरम्; 'मनः' इति अन्यः कल्पना नास्ति। त्रिषु लोकेषु किञ्चन न जायते न म्रियते; न च विकारस्य अस्तित्वं क्वचित् अस्ति। अत्र केवलं शुद्धचेतन्यम् अस्ति—अमिश्रं, अखण्डं, सर्वव्यापि, वस्तुनाम् अस्पृष्टम्, अचञ्चलम्। अत्र नित्ये, शुद्धे, अचञ्चले, शान्ते, समव्यापि शुद्धचेतन्ये, आत्मा विकाररहितः उत्पद्यते। सः स्वभावेन उत्पन्नः, स्वकल्पनया प्रवहति; चेतना, चेतनायाः विषयः, स्वयमेव क्षीयते, क्षीणस्य स्मरणं मनः इति। एकस्य सर्वव्यापिनः, दिव्यस्य, सर्वशक्तिमतः, महात्मनः आत्मनः, विभागनविचारशक्तिः उत्पद्यते, यथा जलात् तरङ्गः। एकस्मिन् विस्तीर्णे, शान्ते सत्ये, यत्र किञ्चन नास्ति, यत् केवलकल्पनया निर्गच्छति, तत् परमात्मनि सिद्धिम् आप्नोति। अतः, यः सिद्धिः चिन्तया उपजायते, सापि चिन्तया एव नश्यति; यथा वातेन दीपः नश्यति। यत्नेन उपार्जितस्य भोगरूपस्य प्राप्ते, अज्ञानं केवलं अचिन्तनया विलीयते। दृढचिन्तया 'नाहं ब्रह्म' इति मनः बद्धं भवति; दृढचिन्तया 'सर्वं ब्रह्म' इति पुनः मुक्तं भवति। चिन्ता परमबन्धः; अचिन्तनं मोक्षः। अन्तः चिन्तां जित्वा, यथेष्टं आचर। अत्र आकाशे अहम् एकं सुवर्णपत्रकम् पद्मं अपश्यं, यत्र बृह्मणमधुपाः नीलमणयः, सुरभिः, दिशाः वस्त्ररूपेण शोभितम्। सा हास्यं करोति, पद्मनालसमः बाहुः, गर्वितवृत्तिं प्रकाशयन्ती, इव चन्द्रस्य किरणमण्डलम् उपहसन्ती। एवं कल्पनाजालं, असत्यमपि, सत्यमिव दृश्यते; मनसा कल्पितम्, यथा बालः वस्तूनि कल्पयति, स्वशान्तिं विघ्नयति। एवं अत्र जगति, अज्ञानं चञ्चलबालमनसा कल्प्यते, सत्-असत्-विचारैः स्वं बद्धं, दुःखमेव उपजनयति। 'अहं कृशः, अहं पीडितः, अहं बद्धः, अहं हस्तपादवान्' इति चिन्तया, तादृशकर्मणा, जनः बद्धः भवति। 'नाहं पीडितः, न मे शरीरम्, कः बन्धः चेतनस्य?' इति चिन्तया, तादृशकर्मणा, जनः मुक्तः भवति। यो दृढनिश्चयेन 'नाहं मांसं, न अस्थि; अहं शरीरात् अन्यः, अहं परमः' इति अन्तः मन्यते, सः अत्र अज्ञानं विनष्टवान् इति उच्यते। यथा नीलमणिशिखरस्य दीप्तिः, वा ऊर्ध्वदीप्तिः, सूर्यकिरणैः अपि दुष्प्रवेश्या, तमसः शोभायाः उपरि तिष्ठति— एवं, यथा भूमौ कश्चित् आकाशे तमः कल्पयति, स्वभावेन, स्वकल्पनया— अज्ञानं, अनात्मनि आत्मभावना, केवलं अकल्पितम्, अनुत्थितेन, न तु उत्थितेन, हे राघव। न एषा मेरुनीलमणिशोभा, न च तमःदीप्तिः; अतः, हे ब्रह्मन्, किं आकाशस्य नीलत्वकारणम्? हे राम, आकाशस्य नीलत्वं शून्ये गुणरूपेण नास्ति; न अन्यरत्नदीप्त्या, न मेरुनीलमणिशोभया। यतः ब्रह्माण्डं तेजोमयं, सिद्धानां दीप्त्या, ब्रह्माण्डात् परं प्रकाशेन, अत्र तमः न जायते। एषः केवलं शून्यम्, हे भाग्यवान्, बहुधा दृश्यते; अज्ञानं यथा युगानुसारं, न वस्तुतः। यदा स्वदृष्टिः नष्टा, तदा केवलं अभावः तमः रूपेण जायते; अतः आकाशे यः कृष्णः दृश्यते, सः वस्तुनः स्वभावादेव। यथा यथार्थज्ञानं, आकाशे तमः दृश्यते, तत् न तमः, एवं अज्ञानगौरवे ज्ञानम् उदेति। विद्वांसः उक्तवन्तः—अज्ञाननिग्रहः केवलं अकल्पनया, यथा आकाशपद्मे; एषः स्वयमेव सुलभः। अयं विश्वमायायाः, यथा आकाशवर्णः उत्पन्ना, हे सत्त्व, विस्मरणं श्रेयः—विस्मरणं श्रेष्ठम् इति मन्ये। यथा 'अहं नष्टः' इति चिन्तया जनः दुःखेन नश्यति, तथा 'अहं जागृतः' इति चिन्तया सुखम् आप्नोति। एवं, मोहितचिन्तया पुनः मोहं याति; जागरणचिन्तया जागरणं अनुवर्तते। क्षणस्मरणात् अयं नित्यं अज्ञानम् उत्पद्यते; प्रयत्नविस्मरणेन वस्तु वस्तुतः विलीयते। कल्पना सर्ववृत्तीनां उत्पादिका, सर्वजनानां मोहिनी; आत्मनः विनाशे मुक्तिदायिनी, आत्मनः वृद्धौ नाशदायिनी। यत् मनः यत् चिन्तयति, तत् सर्वेन्द्रियवृत्तयः तत्क्षणं साधयन्ति, यथा मन्त्रिणः राज्ञः आज्ञां पालनम्। अतः, यः मनः विषयेषु न स्थापयति, किन्तु अन्तःसाक्षी प्रयत्नेन, सः शान्तिं आप्नोति। यत् आदौ नास्ति, तत् अद्यापि नास्ति; यद् इदं दृश्यते, तत् एकं शान्तं, निर्मलं ब्रह्मैव।