श्रीभगवानुवाच— हे राम! एषः जीवः, यो दुःखसुखयोः प्रवृत्त्यापवृत्त्योरन्तःसंसक्तः, क्लेशपूर्णेषु विषयेषु अनवरतं लीनः, मनोगुहायां वासितैः संस्कारैः बद्धः, कस्य प्रवृत्त्या विलीयते? हे ब्रह्मन्! अयं महत् अज्ञानरूपः अन्धकारः, यः लोके वा पुरुषे वा अविद्याशक्तेः उद्भवति, कथं समाप्तिं गच्छति? यथा हिमरुहिता कमला सूर्यप्रकाशे समुपस्थिते क्षणेन विनश्यति, एवं आत्मदर्शनसमये अज्ञानं नश्यति। यावत् अज्ञानस्य स्थितिः, तावत् स देही आत्मना सह संसारतरङ्गेषु, दुःखकुञ्जेषु च, विक्षिप्यते। यावत् आत्मविवेकस्य, मोहविनाशकस्य, स्पृहाऽन्तः न जायते, तावत् अज्ञानं न नश्यति। यदा अज्ञानात् परं द्रष्टुं आरभ्यते, तदा स्वमोहस्य लयः आरभ्यते, यथा छाया सूर्यप्रकाशे क्षीयते, तथैव। यदा सर्वव्यापि दिव्यं दृश्यते, तदा छाया अपि लीयते, यथा द्वादशरश्मिः सूर्यः आकाशे उदिते सर्वाः छायाः विनश्यन्ति। अत्र अज्ञानं केवलं कल्पनामात्रम्; तस्य नाशः मोक्षः इति कथ्यते, स च केवलविचारनिवृत्त्या साध्यते। मनःआकाशे वासनाअन्धकारस्य अल्पमपि विदारणं चेतनार्कस्य उदयात् तस्य कृष्णत्वं क्षीणं भवति। यथा सूर्ये उदिते तमः कुतश्चित् नश्यति, तथा विवेकस्य उदयात् अज्ञानं कुतश्चित् लीयते। दृढवासनाभिः मनसि बन्धः जायते; चञ्चलवृत्तयः शान्तिं यान्ति, यथा बालस्य क्रीडा सायं समये निवर्तते। यावत् इदं दृश्यजगत् दृश्यते, तावत् अज्ञानं अस्ति, यत् क्षीयते; आत्मनि चिन्तनात्, हे ब्रह्मन्, कः स आत्मा इति पृच्छसि? यः चेतनारसः, विषयैः अस्पृष्टः, सर्वत्र व्याप्यः, अवर्णनीयः—स एव आत्मा, परमेश्वरः। ब्रह्मादिस्थावरान्तं यदिदं विश्वं, सर्वं सदा आत्मैव; हे निष्पाप, अज्ञानस्य किञ्चिदपि नास्ति। एतद्वै ब्रह्म सर्वं—नित्यं, स्थिरं, चेतनमात्रं, अक्षयम्; मनःनाम कल्पना अपि नास्ति। न किञ्चिद् जायते वा म्रियते वा त्रिषु लोकेषु; न च विकाराणां कदापि अस्तित्वं विद्यते। अत्र केवलं विशुद्धं चैतन्यमस्ति—अमिश्रितम्, अखण्डितम्, सर्वव्यापि, विषयैः अस्पृष्टम्, अविक्षिप्तम्। अस्मिन् नित्ये, शुद्धे, अविक्षिप्ते, शान्ते, समव्यापके चैतन्ये, आत्मा विकाररहितः उदेति। एषः स्वभावतः उद्भूतः स्वकल्पनया धावति; चैतन्यं चैतन्यस्य विषयत्वेन स्वयमेव क्षीणं भवति, क्षीणत्वे मनः स्मृतम्। एकस्मात् सर्वव्यापिनः, दिव्यस्य, सर्वशक्तिमतः, महात्मनः आत्मनः विभागशक्तिः गणनाशक्तिः वा उदेति, यथा तरङ्गः जलात्। एकस्मिन् विस्तीर्णे शान्ते वस्तुनि, यत्र किञ्चिद् नास्ति, यत् केवलविचारात् प्रवर्तते, तत् परात्मनि पूर्णत्वं प्राप्नोति। अतः, विचारजन्यं सम्पादनं विचारैव नश्यति; यथा उत्पन्नं, तथा विनश्यति, यथा वह्निना दीपशिखा शम्यति। यत्नसिद्ध्या भोगरूपं प्राप्तम् अज्ञानं विचाराभावेनैव लीयते। ‘नाहं ब्रह्मास्मि’ इति दृढविचारेण मनः बद्ध्यते; ‘सर्वं ब्रह्म’ इति दृढविचारेण पुनः मुक्त्यते। विचारः परमो बन्धः; विचाराभावः मोक्षः। अन्तः विचारं जित्वा, यथेष्टं आचर। अहं अत्र आकाशे पश्यामि सुवर्णपत्रकमलं, व्यालोलवैडूर्यभृङ्गैः सुगन्धि, दिशां वस्त्रैः शोभितम्। सा हास्यन्ती, कमलदण्डवद्भुजया, उन्नतविभ्रमविभूषिता, इव शशिनः किरणमण्डलस्य उपहासिनी, प्रकाशते। एवं कल्पनाजालं अपि, असत्यम् अपि, सत्यमिव दृश्यते; मनसा कल्प्यते, यथा बालः स्वल्पवस्तूनि कल्पयति, स्वशान्तिं च बाधते। तद्वत् अत्र लोके, अज्ञानं चलचित्तबालैः कल्प्यते, सत्-असद्भावविचारैः स्वयमेव बद्ध्यते, दुःखमेव जनयति। ‘अहं कृशः, अहं पीडितः, अहं बद्धः, अहं हस्तपादवान्’ इति चिन्तयन्, तादृशविचारकर्मणा बद्ध्यते। ‘नाहं पीडितः, न मे देहः, कः बन्धः अस्मिन्चेतनात्मनि?’ इति चिन्तयन्, तादृशविचारकर्मणा मुच्यते। यः अन्तः दृढनिश्चयवान्, ‘नाहं मांसं, नास्थि, नाहं देहः, अन्योऽहम्, परमः’ इति, स अत्र अज्ञानं अन्तः नाशयति। यथा नीलमणिशिखरस्य प्रकाशः, वा उपरि दीप्तिः, सूर्यरश्मिभिरपि दुष्प्रवेश्या, तमसः शोभायाः उपरि तिष्ठति— तथैव, यथा भूमौ स्थितः कश्चन आकाशे तमः कल्पयति, स्वभावकल्पनया— एवं अज्ञानं, अनात्मनि आत्मभावकल्पना, अबुद्धेन कल्प्यते, न तु बुद्धेन, हे राघव। न एषः मेरुनीलमणेः प्रभा, न च तमसो दीप्तिः; तर्हि, हे ब्रह्मन्, किं कारणं यदाकाशस्य नीलिमा दृश्यते? हे राम! आकाशस्य नीलिमा शून्ये गुणत्वेन नास्ति; न सा अन्यस्य रत्नदीप्त्या, न च मेरुनीलमणिप्रभया। यतः ब्रह्माण्डं प्रकाशमयं, सिद्धानां प्रभया, ब्रह्माण्डपटलातीतया दीप्त्या, अत्र तमः न सम्भवति। एषः केवलं शून्यमेव, हे भाग्यवन्त, यद्यपि नानारूपेण दृश्यते; स एव युगानुकूलं अज्ञानमिव, न तु वस्तुतः सत्यम्। यदा स्वदृष्टिः नश्यति, तदा केवलं अभावः तमो रूपेण जायते; एवं आकाशे यद् कृष्णत्वं दृश्यते, तद् वस्तुस्वभावात् एव। इति श्रीयोगवासिष्ठे महारामायणे विज्ञानवैराग्यप्रकरणे अज्ञाननिवृत्तिकथा सम्पूर्णा।