संसारः कस्यचित् निराकारस्य, रूपरहितस्य, शुद्धचैतन्यविहीनस्य, त्वरितनाशिनः, असत्-तुल्यस्य कारणेन अद्भुतरूपेण तमसि निपातितः। यः प्रकाशविहीनः, तमसि कम्पमानः, शूकपक्षिणः दृष्टिस्वरूपः, तस्यैव कारणेन संसारः अद्भुतरूपेण तमसि निमज्जति। यः केवलं दुष्टमार्गेण वर्तते, दृष्ट्वा सहनं न शक्नोति, देहं अपि न जानाति, तस्य कारणेन संसारः तमसि निपातितः। यः विवेकिनां आचारं अनुसरति, स्वभावतः सदा रम्यः, सततं अस्तं गच्छति, तस्य कारणेन संसारः तमसि निपातितः। यः अनन्तदुःखेन सदा पीडितः, कुप्रवृत्त्या नीतः, सत्यज्ञानविहीनः, तेन संसारः विचित्ररूपेण अन्धः कृतः। यः जडदेहः, मुखेन तमः प्रसारयति, उरसा कामक्रोधघनः, तेन संसारः विचित्ररूपेण अन्धः कृतः। यः आत्मगर्तद्वारे स्थितः, तामसत्वेन मन्दः, जडत्वेन वृद्धः, दुःखेन सदा विलपन्, तेन संसारः विचित्ररूपेण अन्धः कृतः। यः सम्बन्धान् भङ्क्ति, रोगेण मायया च पीडितः, नित्यं चित्तविकल्पः, तेन संसारः विचित्ररूपेण अन्धः कृतः। यः तस्याः दर्शनं अपि न सहनं शक्नोति, तया न रक्षितः, स विचित्ररूपेण अन्धः कृतः। यः तया स्त्रियाः कारणेन, या चैतन्यविहीना, नाश्यमाना अपि अनाशिता, स विचित्ररूपेण अन्धः कृतः। हे प्रभो, या स्त्री कठिनरागेषु सदा प्रवृत्ता, सुखदुःखयोः उत्पत्तिनाशयोः कारणं, तया कस्य प्रवृत्त्या, मनोगुहासंस्थितसंस्कारबन्धनात्, विलीयते? हे ब्रह्मन्, किमर्थं एषा महान् अन्धता, यः अज्ञानशक्त्या संसारः वा पुरुषः वा उत्पन्नः, समाप्तिं गच्छति? यथा हिमेन आच्छादितः कमलः सूर्यप्रकाशे क्षणेन नश्यति, तथा आत्मदर्शनात् अज्ञानं विनश्यति। यावत् तिष्ठति, अज्ञानं देहिनं स्वात्मनं सहितं संसारतरङ्गेषु दुःखकाननान्तरे च कम्पयति। यावत् आत्मलाभेच्छा, मोहविनाशिनी, अन्तः न उदेति, तावत् अज्ञानस्य नाशः न आरभ्यते। यदा अज्ञानात् परं दृष्टिः आरभ्यते, तदा आत्मअज्ञानस्य लयः आरभ्यते, यथा छाया सूर्यप्रकाशे क्षीणा भवति, हे राघव। यदा सर्वव्यापि दिव्यं दृश्यते, तदा छायायाः लयः, यथा द्वादशार्कः उदयति, सर्वछाया विनश्यन्ति। अत्र अज्ञानं केवलं कल्पनारूपम्; तस्य नाशः मोक्षः इति उच्यते, हे राघव, केवलं विकल्पनिवृत्त्या साध्यते। मनोमण्डले स्थितानां वासनानां तमः, तत्र चेतन्यसूर्यस्य उदयेन, अल्पोऽपि छिद्रः तस्य कृष्णत्वं क्षीणं करोति। यथा सूर्ये उदिते तमः कुतःचिद् विनश्यति, तथा विवेकस्य उदयेन अज्ञानं कुतःचिद् लीयते। मनसि दृढवासनाभिः बन्धः उत्पद्यते; चञ्चलविकल्पाः शिशोः क्रीडावद् सायं शान्ताः भवन्ति। यावत् दृश्यं संसारं तिष्ठति, तावत् अज्ञानं क्षीयते; आत्मनि चिन्तयन्, हे ब्रह्मन्, कः आत्मा इति चिन्त्यते? यः चैतन्यसारः, वस्तुनिष्पृष्टः, सर्वत्रस्थितः, अनिर्वचनीयः, स एव आत्मा, परमेश्वरः। ब्रह्मादिग्रासपर्यन्तं यद् यद् इदं जगत्, सर्वं सदा आत्मैव; हे निष्कलुष, अज्ञानं नास्ति। सर्वं ब्रह्मैव—नित्यं, दृढचैतन्यं, अव्ययम्; मनः नाम कल्पना अपि नास्ति। त्रिषु लोकेषु किमपि न जायते न म्रियते; न च विकारस्य अस्तित्वं कदाचित्। अत्र केवलं शुद्धचैतन्यं—अमिश्रितम्, अखण्डम्, विश्वव्यापि, वस्तुनिष्पृष्टम्, अशान्तम्। अत्र नित्ये शुद्धे अशान्ते समव्यापि चैतन्ये, आत्मा विकाररहितः उदेति। स आत्मा स्वभावेन उद्भूतः, स्वकल्पनया प्रवहति; चैतन्यं चैतन्यविषयम् स्वयमेव क्षीयते, क्षीणं चेत्, तत् मनः स्मृतम्। एकस्मात् सर्वव्यापिनः दिव्यस्य सर्वशक्तिमतः महात्मनः, विभागशक्तिः गणनाशक्तिः जलतरङ्गवत् उत्पद्यते। एकस्मिन् विस्तीर्णे शान्ते वस्तुनिष्ठे, यत्र किमपि नास्ति, यद् केवलं चिन्तया निर्गच्छति, तत् परमात्मनि सिद्धिम् आप्नोति। अतः, चिन्तया सिद्धिः चिन्तया एव नश्यति; यथा वातेन दीपः उपशाम्यति। प्रयत्नसिद्ध्या भोगरूपं प्राप्य, अज्ञानं केवलं विकल्पनिवृत्त्या लीयते। दृढविचारेण "नाहं ब्रह्म" इति मनः बद्धम्; "सर्वं ब्रह्म" इति दृढविचारेण पुनः मुक्तम्। विकल्पः परमबन्धः; विकल्पनिवृत्तिः मोक्षः। विकल्पं जित्वा अन्तः, यथेष्टं आचर। अहं दिव्याम्बरे सुवर्णदलकमलं अपश्यं, विडूरमधुकरीणि चलानि, सुरभि, दिशाम् वस्त्रैः शोभितम्। सा हासति, पद्मनालसदृशभुजाभिः, स्वगौरवमण्डलानि प्रकाशयन्ती, शशिनः रश्मिमण्डलम् उपहसन्तीव। एवं मनःकल्पनाजालं, असत्तत्त्वे अपि सत् इव दृश्यते; मनसि कल्पितम्, शिशोः क्रीडावद्, स्वशान्तिं बाधते। एवमेव, अत्र संसारः, अज्ञानं शिशोः चञ्चलमनसः कल्पितम्, अस्तित्वानास्तित्वविचारेण स्वयम् बध्नाति, दुःखमेव जनयति। "अहं कृशः, अहं बहुदुःखितः, अहं बद्धः, अहं हस्तपादवान्" इति चिन्तया कर्मणा च, तादृशबन्धनम् उपपद्यते। एवं संसारस्य तमः, अज्ञानस्य कारणं, मनसः कल्पना, आत्मदर्शनात् क्षीयते; आत्मा ब्रह्मैव, सर्वं ब्रह्मैव, विकल्पनिवृत्त्या मोक्षः, अज्ञानस्य नाशः।