एषा कल्पना, शक्तियुक्ता सती, विषयरथमाधिरूढा मनः शीघ्रं गृह्णाति, यथा जालं पक्षिणं गृह्णाति। तत्र दयार्द्रदृष्टिः स्निग्धस्तन्या जननी, स्तन्यस्रवन्त्या स्नेहेन सिक्तस्तना, स्नेहपूर्णया दृष्ट्या बालस्य हर्षे गृहिण्यः धर्मे प्रवर्त्यते। यथा चन्द्रोऽपि अमृतपूर्णः स्निग्धश्च सन्, अतिकायः सन् शीघ्रं विषदः भूत्वा त्रैलोक्यं विनाशयति। स्थिराः स्तम्भवत् अपि जनाः, मनसः प्रमादेन, उन्मत्तपिशाचमत्तवत् व्यवहरन्ति; जडाः अपि वदन्ति, यदा मनः तथाविधं भवति। सन्ध्याकालेषु च अन्येषु च कालेषु, मनसः प्रभावेन, लोके मृत्तिकायां शिलायां भित्तिषु च सर्पान् जनाः पश्यन्ति। यथा एकः चन्द्रः द्विधा दृश्यते द्विचक्षुषा, दूरतीरं स्वप्ने समीपं दृश्यते, तथा मनः तादृशं भ्रान्तिं उत्पादयति। दीर्घः कालः क्षणवत् भवति, यथा दीर्घा रात्रिः शीघ्रं याति; क्षणः संवत्सरवत्, प्रियवियोगिनां यथा। नास्ति किञ्चिद् यदयं चपलः मनः नाम न ददाति वा न निर्माति; पश्य राघव, वस्तुसून्ये सति अस्य मनसः अशक्तिम्। चित्तेन एव चित्तं यत्नेन संयम्य, अनुभूतेः प्रवाहं निवार्य, मनःनदी शुष्यति। येन नास्ति, येन दुर्बलं शून्यम्, येन मिथ्याकल्पना कथ्यते, तेन लोकः अद्भुतं तमसि निपात्यते। येन निराकारं, निरूपं, विशुद्धचेतनाशून्यं, शीघ्रं नश्यति, तेन अपि लोकः अद्भुतं तमसि निपात्यते। येन तेजःहीनं, तमसि कम्पमानं, उलूकदृष्टिस्वरूपं, तेन अपि लोकः अद्भुतं तमसि निपात्यते। येन केवलं पापकर्मसु प्रवृत्तं, आत्मनि अपि दृष्टुं न शक्नोति, शरीरं न जानाति, तेन अपि लोकः अद्भुतं तमसि निपात्यते। येन पण्डिताचारानुसरणं, स्वाभाविकसौन्दर्ययुक्तं, नित्यं अस्तमितं, तेन अपि लोकः अद्भुतं तमसि निपात्यते। योऽयं अनन्तदुःखपीडितः, मोहदृष्ट्या नीतः, तत्त्वज्ञानरहितः, तेन लोकोऽद्भुतं तमसि निपात्यते। यस्य शरीरं जडं, मुखं तमःप्रसारकं, उरः कामक्रोधघनं, तेन अपि लोकोऽद्भुतं तमसि निपात्यते। योऽयं आत्मान्धकूपद्वारे निवसति, तामसः क्लेशेन वृद्धः, शोकान्वितः सदा विलपति, तेन अपि लोकोऽद्भुतं तमसि निपात्यते। योऽयं सम्बन्धच्छेदकः, रोगपीडितः, अविच्छिन्नमोहयुक्तः, चित्तविकल्पपरिवर्तकः, तेन अपि लोकोऽद्भुतं तमसि निपात्यते। या स्त्री यस्य दर्शनमपि न सहते, या रक्षिता नास्ति, तेन नरः अद्भुतं तमसि निपात्यते। या स्त्री जडबुद्धिः, अनाशिता अपि नश्यति, तेन नरः अद्भुतं तमसि निपात्यते। हे प्रभो, एषः यः दुष्करविषयासक्तः, सुखदुःखहेतुर्भूतः, उत्थानापतनेन बध्यते, मनोगुहावासितवासनाबन्धनात् केन प्रवृत्त्या विलीयते? हे ब्रह्मन्, इयं महती अन्धता, यदज्ञानशक्त्या लोके वा पुरुषे वा उत्पन्ना, कथं समाप्तिम् आप्नोति? यथा हिमेन आच्छादितं कमलं सूर्यप्रकाशे क्षणेन विनश्यति, तथा आत्मदर्शनात् अज्ञानं नश्यति। यावत् तिष्ठति, तावत् अज्ञानं देहिनं स्वात्मना सह संसारतरङ्गेषु दुःखकुञ्जेषु च क्षोभयति। यावत् आत्मदर्शनाभिलाषः, मोहविनाशकः, न जायते, तावत् अज्ञानं न नश्यति। यदा तदतीतानि पश्यति, तदा आत्ममोहस्य लयः आरभ्यते, यथा छायायाः नाशः सूर्यप्रकाशे, हे राघव। यदा सर्वव्यापि दिव्यं दृश्यते, तदा छाया अपि लीयते, यथा द्वादशरश्मिसूर्ये उदिते सर्वाः छायाः लीयन्ते। अत्र अज्ञानं केवलं कल्पनैव; तस्य नाशः मोक्षः उच्यते; स च केवलं विकल्पनिवृत्त्या, हे राघव, साध्यते। मनःगगने संस्कारान्धकारस्य सुषुप्तेऽपि लघुच्छिद्रे चेतनार्कोदयात् तस्य कृष्णता तन्वी भवति। यथा सूर्ये उदिते तमः कुतश्चित् विना नश्यति, तथा विवेकप्रबोधे अज्ञानं कुतश्चित् विना लीयते। दृढवासनया मनसि बन्धः जायते; चपला विचाराः शान्तिं यान्ति, यथा बालकस्य क्रीडा सायं शमं याति। यावत् दृश्यं जगत् दृश्यते, तावत् अज्ञानं, यत् क्षीयते; आत्मनि चिन्तनं कुर्वन्, हे ब्रह्मन्, स आत्मा कः इति चिन्त्यते। यः चेतनारसः, विषयास्पृष्टः, सर्वत्रस्थितः, अवर्णनीयः—स एवात्मा, परेशः। ब्रह्मादिस्थावरान्तं यदिदं विश्वं, तत्सर्वं सदा आत्मैव, हे निष्पाप, अज्ञानं नास्ति। सर्वं खल्विदं ब्रह्म, नित्यं दृढं चेतनं, अक्षरं; नान्यत् किञ्चित् ‘मनः’ इति कल्प्यते। न किञ्चिद् जायते, न म्रियते, त्रिषु लोकेषु; न च विकारस्य किञ्चित् सत्त्वं क्वापि। अत्र केवलं शुद्धचेतना, अमिश्रिता, अखण्डा, सर्वत्रसमाना, विषयास्पृष्टा, अचलिता। अस्याम् एव नित्यायां शुद्धायाम् अचलायां शान्तायां सम्यग्व्याप्तायां चैतन्ये, आत्मा अविकारः उदेति। एषः स्वभावेन उद्भूतः, स्वकल्पनया प्रवर्तते; चेतना च चेतनाविषया स्वयमेव क्षीयते, क्षीणायां सा स्मृत्या मनः इति ज्ञायते। एकस्मात् सर्वव्यापिनः दिव्यस्य सर्वशक्तिमतः महात्मनः, विभागगणनाशक्तिः उदेति, यथा तोयात् तरङ्गः।