सा धूमपङ्क्तिवदङ्गेषु लीनाऽग्निदाहस्वेदकारिणी, सर्वेषां लोकानां सारमात्मनि संवहन्ती विचरति। तस्याः प्रवाहः दीर्घः, तमसा निर्मितः, जलदधारावत् वहति; तस्या आशयः दृढः, तृणरज्जुवद् अदृढसङ्घातैः कृतः। सा कल्पनया एव निरूप्यते, तरङ्गपद्मयोः सदृशी, छिद्राणि बहूनि वहन्ती, पद्मनालवत् मलिनत्वेन पूर्णा, तमसा च निर्मिता। सा ज्वालावत् दृश्यते, वर्धमानवद्, किन्तु कदापि न वर्धते; प्रारम्भे मधुरा, विषस्वादुसमा, अन्ते तु अतिविषमा। सा दीपज्वालावत् लीयते—क्व गच्छति न वेद्मि; दूरस्थमन्दवद् दृश्यते, गृहीता तु न किञ्चिद् अस्ति। सा रजःपुञ्जवत् व्याप्य दृश्यते, परमाणुवत् अवलोक्यते; नभसि धूमवद् कारणरहितं दृश्यते। सा द्विचन्द्रदर्शनविभ्रमवत् उदेति, स्वप्नभ्रमवत्, यथा चलनं स्थिरस्य नौकायाम् स्थितेन दृश्यते, एवं सा अपि दृश्यते। मनसा तया पीडिते, जनाः दीर्घकालं संसारस्वप्नविप्लवं पश्यन्ति, क्लिष्टा अशान्ताश्च भवन्ति। यत् प्रियं सत्यम्, तदपि कदाचित् सत्यम्, कदाचित् असत्यम् इव दृश्यते; यत् अप्रियम् असत्यम्, तत् अपि कदाचित् असत्यम्, कदाचित् सत्यम् इति दृश्यते। एवं मनसि भ्रमिते, नानाविधा मोहाः समुत्पद्यन्ते च विनश्यन्ति, सागरतरङ्गवत्। एषा कल्पना शक्तिसंपन्ना, विषयरथमाधिरूढा, शीघ्रं मनः गृह्णाति, यथा जालं पक्षिणम्। तस्या अनुग्रहेण, स्नेहपूर्णलोचना मातरः सुतानन्देन गृहिण्यः भवन्ति, स्तन्यस्रवणेन हृष्टाः। अमृतपूर्णः शशी अपि, यदि अतिक्रान्तः, विषवत् भवति, त्र्यलोक्यं नाशयति। स्थिराः स्तम्भवत् अपि जनाः, तया मनोभ्रमणेन उन्मत्तभूतपानवत् व्यवहरन्ति; मूकाः अपि भाषन्ते। सायाह्ने यथा मनोवशात् मृत्पिण्डेषु, शिलासु, भित्तिषु च सर्पदर्शनं भवति, तथैव। एकः चन्द्रः द्वौ इव दृश्यते, स्वप्ने दूरतीरं समीपवत्, एवं मनसा कल्प्यते। दीर्घः कालः क्षणवत्, यथा दीर्घरात्रिः शीघ्रं याते; क्षणः वर्षवत्, वियोगिनां प्रियजनात् इव। नास्ति किञ्चिद् अस्य चपलस्य मनसः नाम वा रचना वा; पश्य राघव, तस्य मनसः अशक्तिं, शून्ये सर्वस्वे। चेतसा चेतसैव यत्नेन निग्रहेण, चित्तनदी प्रवाहनिरोधेन शुष्यति। या नास्ति, दुर्बला, शून्या, मिथ्यकल्पिता, तया विश्वं अद्भुतं तमसि निमज्जति। या रूपरहिता, आकाररहिता, शुद्धबोधरहिता, शीघ्रं नश्यन्ती, तया अपि विश्वं तमसि निमज्जति। या प्रकाशरहिता, अन्धकारे कम्पमाना, उलूकदृष्टिस्वभावा, तया अपि विश्वं तमसि निमज्जति। या पापकर्मणी, दृश्यते न सहनु, देहं न जानाति, तया अपि विश्वं तमसि निमज्जति। या पण्डिताचारिणी, स्वाभाविकरूपवती, सततमस्तमिता, तया अपि विश्वं तमसि निमज्जति। या अनन्तदुःखपीडिता, विपरीतनिश्चयेन नीताऽबुद्धिः, तया अपि विश्वं अद्भुतं तमसि निमज्जति। या जडशरीरा, मुखेन तमः प्रसारयन्ती, उरसा कामक्रोधघनसंचिता, तया अपि विश्वं तमसि निमज्जति। या आत्मगर्तद्वारे स्थित्वा, तमसा मूढा, जरया जीर्णा, शोकविलापिनी, तया अपि विश्वं तमसि निमज्जति। या सम्बन्धविच्छेदिनी, रोगपीडिता, मोहसम्बद्धा, सदा चित्तपरिवर्तिनी, तया अपि विश्वं तमसि निमज्जति। या नारी, यः तस्याः दर्शनमपि न सहते, रक्षारहितः, सः अपि तमसि निमज्जति। या चेतनारहिताऽस्ति, न नश्यन्त्यपि नश्यति, तया पुरुषः अपि तमसि निमज्जति। हे प्रभो, एषा या दुरासाध्यविषयासक्तिः, या सुखदुःखहेतुर्भवति, या मनोगुहावासितवासनाबद्धा, का वृत्त्या लीयते? हे ब्रह्मन्, एषा महती अन्धता, या अज्ञानशक्त्या लोके वा मनुष्ये वा उदेति, कथं नश्यति? यथा हिमपटलच्छन्नं कमलं सूर्यतेजसा क्षणेन विनश्यति, तथा आत्मदर्शनात् अज्ञानं नश्यति। यावत् तिष्ठति, तावत् अज्ञानं देहिनं स्वात्मना सह संसारतरङ्गेषु दुःखदुःखकुञ्जेषु कम्पयति। आत्मबोधास्पृहा, या मोहनाशिनी, यावत् न उदेति, तावत् अज्ञानं न नश्यति। यदा अज्ञानात् परं द्रष्टुं आरभ्यते, तदा आत्ममोहस्य लयः आरभ्यते, यथा छाया सूर्यप्रकाशे विनश्यति, हे राघव। यदा सर्वव्यापि दिव्यं दृश्यते, तदा छाया अपि लीयते, यथा द्वादशार्के नभसि उदिते सर्वाः छायाः विनश्यन्ति। अत्र अज्ञानं केवलं कल्पनैव; तस्य नाशः मोक्षः इति कथ्यते, स च केवलविकल्पनिरोधेन साध्यते, हे राघव। मनोमन्दाकाशे संस्कारतमसो लघ्वपि छिद्रता चेतनार्कोदयेन तस्य कृष्णता क्षीणतां यान्ति। यथा सूर्ये उदिते तमः कुतश्चित् नश्यति, तथा विवेके उदिते अज्ञानं कुतश्चित् लीयते।