श्रूयतां, हे राम, मनसः विचित्रचरितं यथा यथोक्तं श्रुतेः। तस्यैव प्रभावेन क्षणः वर्षशतसमः जायते, यथा हरीश्चन्द्रस्य द्वादशवर्षरात्रिः तदनुग्रहेण सञ्जातः। प्रियतमा-वियोगिनां, विरहदुःखपीडितानां च, रात्रिः वर्षमिव दीर्घा दृश्यते तस्य प्रभावात्। सुखिनः समयः लघु दृश्यते, दुःखिनः तु दीर्घः; अस्यैव कारणेन कालस्यैकगुण्यं विपरीतत्वरूपेण दृश्यते। एषः केवलं सत्त्वमात्रेणैव कर्तृत्वमिव प्रकाशयति, दीपस्य प्रकाशवद्, यः प्रकाशकर्मणि कर्ता इव दृश्यते, परन्तु वस्तुतः तथैव नास्ति। यथा चित्रितस्त्रीस्तननितम्बयुक्ता न स्त्री, न च स्त्रीभावेन युक्ता, तथैव एषा रूपतः सती अपि किमपि कर्तुं न योग्यते। यथा मनसि कल्पितं राज्यं शतसहस्रशाखायुक्तमपि रूपेण शोभते, परन्तु वस्तुतः तु शून्यमेव; तथा एषा अपि। यथा काननमृगमरीचिका मिथ्याविभूषितं केवलं मृगान् मूढान् एव मोहयति, न तु मानवान्; तथैव एषा। यथा फेनः उदेति विनश्यति च, न तु पृथग्भावेन विद्यते, जडः सन् अपि चलरूपेण दृश्यते, ग्राह्यमाणः तु शून्यः; एवं सा अपि। चेतनात् न भिन्ना, तथापि अन्यरूपेण दृश्यते; कृमिपटस्य लघुतन्तुवद्, जडा सन् अपि अचेतनं नित्यं आश्रित्य तिष्ठति। सा मलिनरूपा, मदगर्वपूर्णा, रागरजसा धूषिता, युगान्तवातवद् चञ्चला, स्वलोकमावृत्य तिष्ठति। धूमरेखेवाङ्गेषु लिप्ता, दाहस्वेदजननी, सा लोकान् सञ्चरन्ती, तेषां सारं स्वान्तः समाकर्षति। सा जडतया दीर्घस्रोतस्विनी, मेघधारावत् प्रवहन्ती, तस्याः सूत्रं तृणरज्जुवत्, दृढमपि असारगुच्छसम्बद्धम्। कल्पनया एव सा वर्ण्यते, तरङ्गपद्मवद्; पद्मनालवद् छिद्रयुक्ता, पङ्कपूर्णा, जडरूपिणी। सा शिखेव दृश्यते, वर्धनपरायणा सन् अपि न कदापि वर्धते; आरम्भे मधुरा, विषस्वादवद्, परन्तु अन्ते अतीव कटुका। दीपशिखेव सा विनश्यति, कुत्र गच्छतीत्यहं न जानामि; दूरात् दृष्टमिष्रवद् ग्राह्यमाणे शून्यमेव। मुष्टिपांसुवद् व्याप्य, अणुरूपेण दृश्यते; गगनधूमिकेव कारणरहितया दृश्यते। द्विचन्द्रदर्शनमोहवत्, स्वप्नमोहवत्, यथा स्थिरस्य वस्तुनः गत्यभासः नौकायाम् उपविष्टैः दृश्यते, तथैव सा अपि। मनसः क्लेशेन लोकाः संसारस्वप्नं दीर्घकालं विक्षिप्य पश्यन्ति, उद्वेगयुक्ताः इव। यदा किञ्चित् प्रियं सत्यं च कदाचिद् सत्यमिव, कदाचिदसत्यमिव दृश्यते; अप्रियमसत्यं च कदाचिदसत्यमिव, कदाचिद् सत्यमिव। मनः यदा भ्रमितं, तदा विविधा मोहाः तत्रैव उद्भवन्ति, विलीयन्ते च, सागरतरङ्गवत्। कल्पनैषा शक्तियुक्ता, विषयरथमारोह्य शीघ्रं मनः गृहीत्वा पक्षिवज्जालेन बद्ध्वा हरति। मातृकाऽपि करुणया, स्नेहपूरितलोचना, स्तन्यस्रवणसिक्तस्तना, सुतसुखानन्दिनी, गृहीणीपदं नीयते तया। चन्द्रमाः अपि, अमृतपूर्णः सन्, शीघ्रं विषमयो भवति, त्रीँल्लोकान् विनाशयति, यदा अधिकः भवति। ये स्तम्भवत् स्थिराः, तेऽपि मदवेतालमत्तवत् कर्म कर्तुं शक्नुवन्ति; मूकाः अपि वक्तुं शक्नुवन्ति, मनः यदा तेन क्लिष्टं। सन्ध्यादिकालेषु मनसः प्रभावेन, लोकाः मृद्भाण्डे, शिलायां, भित्तिषु च सर्पान् पश्यन्ति। यथा एकः चन्द्रः द्वौ इव दृष्टिप्रभ्रमणात् दृश्यते, स्वप्ने दूरतीरमिव समीपं, तथा मनः तादृशं भ्रान्तिं करोति। दीर्घः कालः क्षणवत्, दीर्घरात्रिरपि शीघ्रं गच्छति; क्षणः वर्षवत्, यथा विरहिणां दृश्यते। नास्ति किञ्चिद् यन्नाम न करोति, यन्न निर्मिमीत चापलं मनः; पश्य, हे राघव, शून्येऽपि अस्य मनसः अशक्तिम्। यत्नेन चेतनया चेतनां संयम्य, प्रवाहनिरोधेन मनोनदी शुष्कां कुर्यात्। यदस्ति नास्ति, दुर्बलं, शून्यमेव, मिथ्याभासितं, तेनैव विश्वं अद्भुतं तमसि निपात्यते। यद्रूपरहितं, आकाररहितं, शुद्धबोधविहीनं, शीघ्रं नश्यन्तमिव, तेनैव विश्वमिदं तमसि निपात्यते। यद् प्रकाशरहितं, तमसि कम्पमानं, उलूकदृष्टिस्वरूपं, तेनैव विश्वमिदं तमसि निपात्यते। यद् केवलं पापमाचरति, दृश्यते न सोढुं शक्नोति, न शरीरं जानाति, तेनैव विश्वमिदं तमसि निपात्यते। यद् सत्पथानुगं, स्वाभाविकसौन्दर्ययुक्तं, नित्यं निमज्जमानं, तेनैव विश्वमिदं तमसि निपात्यते। ये अनन्तदुःखपीडिताः, कुबुद्धिप्रेरिताः, तत्त्वज्ञानविहीनाः, तेनैव विश्वमिदं विचित्रं तमसि निमग्नम्। ये जडशरीराः, तमःप्रसारितमुखाः, कामक्रोधगाढहृदयाः, तेनैव विश्वमिदं तमसि निमग्नम्। ये आत्मगर्तद्वारे स्थिताः, जडतया मलिनाः, मूढतया वृद्धाः, शोकविलापपरायणाः, तेनैव विश्वमिदं तमसि निमग्नम्। ये सम्बन्धच्छेदिनः, रोगपीडिताः, मोहाविच्छिन्नाः, चित्तविकल्पयुक्ताः, तेनैव विश्वमिदं तमसि निमग्नम्। या स्त्री, यः पुरुषः तस्याः दर्शनमपि न सहते, अपरिपालितः सन्, स अपि तमसि निमग्नः। या स्त्री, अविज्ञायिनी, नश्यन्ती अपि अनाशिता, तया पुरुषः अपि तमसि निमग्नः। एवं, हे राम, मनसः मिथ्याविलासेन, कल्पनाशक्त्या, विश्वमिदं सदा मोहतमसि निमज्जति।