एषा कथा मनसो मायायाः, यत्र तद् जडं सन्नपि चेतनवत् प्रतीतिः भवति, अन्यस्य गत्याः जीवति, क्षणमपि स्थायित्वं नास्ति, तथापि स्थिरत्वं दर्शयति। दीपशिखेव शुद्धवर्णा, किन्तु मध्यभागे कालिमा, तस्य अनुग्रहेन कम्पते, उपेक्षायां लुप्यते। विशुद्धे प्रकाशे श्यामलत्वं, तमसि दीप्तता, मृगमरीचिकेव विविधवर्णा, पूर्णत्वं दर्शयन्ती। कुटिलं, भयंकरं, तनु, मृदु, किन्तु तिक्तं, क्लेशयुक्तं, चञ्चला, तृष्णावती, नागजिह्वेव स्पर्शयन्ती। दीपस्य तैलक्षये शीघ्रं नश्यति, कुंकुमरेखेव वर्णरहितं न दीप्तमस्ति, तद्वत् आसक्तिहीनं न शोभते। क्षणिकं, चञ्चलं, जडत्वे स्थितं, सहसा प्रकट्य निर्दोषान् भीषयति, वज्रलेखेव। यत्नेन गृहीत्वा दहति, पुनः पुनः विलयं यान्ति, लब्ध्वापि न अभिलष्यते, वज्रलेखेव दुर्बलम्। अनाहूतं आगच्छति, रम्यं सन्नपि दुःखदं, अकालपुष्पवत्, हिताय न स्वीक्रियते। विस्मृतं सति, भ्रमणसुखं ददाति, दुःस्वप्नसृष्टिवत्, केवलं अनिष्टाय उद्भवति। केवलं आभासबलात्, क्षणमात्रेण त्रैलोक्यं सृजति, धारयति, तदनन्तरं निगलति। तस्य प्रभावात् क्षणः वर्षपरम्परा भवति, हरिश्चन्द्रस्य द्वादशवर्षरात्रिः तया निर्मिता। प्रियवियोगिनां दुःखिनां च, रात्रिः वर्षवत् दीर्घा, तस्य प्रभावात्। सुखिनां समयः लघु प्रतीतिः, दुःखिनां दीर्घः, तस्यैव प्रभावात् कालस्य एकगुणः—विपर्ययः। केवलं सत्त्वेन, कर्तृत्वमिव दृश्यते, दीपस्य प्रकाशकर्मवत्, वस्तुतः तद् नास्ति। चित्रितस्त्रीव, स्त्रीरूपं सन्नपि स्त्रीभावः नास्ति, तद्वत् एषा रूपता किमपि कर्तुं न अर्हति। मनोराज्यवद्, रूपशोभायुक्तं, वस्तुतः शून्यं, शतसहस्रशाखायुक्तमपि, तत्त्वतः किञ्चित् नास्ति। मृगमरीचिकेव, मिथ्याभासेन भूषिता, मृगान् मोहयति, मानवान् न। फेनवत्, उत्पन्नं विनश्यति, यथार्थविभागरहितम्, जडं सन्नपि चञ्चलरूपं, गृहीत्वा शून्यमेव। चैतन्याद् न भिन्नम्, किन्तु अन्यरूपं प्रतीतिः, कृमिप्रायसूत्रवत् जडं, अजडाश्रितम्। मलिनं, गर्वयुक्तं, रागप्रसारपुटितम्, युगान्तवातवत् चञ्चलं, स्वलोकं व्याप्य। धूमरेखेव, अङ्गेषु लिप्तं, दाहस्वेदजननी, लोकान् व्याप्य, तेषां सारं स्वयम् ग्रहीत्वा। मेघधारावत्, जडत्वेन दीर्घप्रवाहः, तृणरज्जुवत्, असारगुच्छैः दृढसूत्रम्। कल्पनया वर्ण्यते, तरङ्गपद्मवत्, पद्मनाळवत् छिद्रयुक्ता, कर्दमपूरणा, जडरूपा। शिखावद्, वृद्ध्यभिलाषिणी, किन्तु न वर्धते, विषस्वादवत् प्रारम्भे मधुरा, अन्ते अतिशयतिक्ता। दीपशिखेव लुप्यते, न जानामि क्व यान्ति, दूरस्थमेखेव, गृहीत्वा शून्यमेव। मृदूलरेखेव, अणुप्रतीति, आकाशधूमवत्, कारणरहितं दृश्यते। द्विचन्द्रदृष्टिवद्, स्वप्नमोहवत्, स्थिरस्य गत्यभासः नावायां गतस्य, तद्वत् अत्र प्रतीतिः। मनसः क्लेशे, जनाः दीर्घं संसारस्वप्नं पश्यन्ति, दुःखिताः चञ्चलाः। यद् रम्यं सत्यम्, कदाचित् सत्यम्, कदाचित् असत्यम्, यद् अरम्यं असत्यम्, कदाचित् असत्यम्, कदाचित् सत्यम्। मनसि भ्रमे, विविधमोहाः उद्भवन्ति, नश्यन्ति, समुद्रतरण्गवत्। कल्पना शक्तियुक्ता, विषयरथं आरोह्य, शीघ्रं मनः ग्रहीत्वा, जालवत् पक्षिणं। मातरः, करुणया, स्नेहपूर्णदृग्भिः, स्तनदुग्धसिक्ताः, गृहिण्याः पदं गच्छन्ति, शिशुसुखे प्रमुद्यन्ति। चन्द्रः, अमृतपूर्णः, शीघ्रं विषवत् त्रैलोक्यं नाशयति, वृद्धौ। स्तम्भवत् स्थिराः अपि, मदमत्स्यपिशाचवत्, मनः मोहेन कृत्यं कुर्वन्ति, मूकाः अपि भाषन्ति। सन्ध्यादिषु, मनःप्रभावेन, मृत्तिकापिण्डेषु, शिलासु, भित्तिषु, जनाः सर्पान् पश्यन्ति। एकचन्द्रः द्विचन्द्रवत्, स्वप्ने दूरतीरं समीपवत्, मनः तादृशं भ्रान्तिं जनयति। दीर्घः कालः क्षणवत्, रात्रिः शीघ्रं गच्छति, क्षणः वर्षवत्, प्रियवियोगिनां यथा। मनः चञ्चलं, नामरूपसृष्ट्यं किञ्चिद् नास्ति, हे राघव, वस्तुविहीनं मनः शक्तिहीनम्। चैतन्येन चैतन्यं यत्नेन संयम्य, ज्ञाने प्रवाहं रुद्ध्वा, मनो नदी शुष्कता। असत्, दुर्बलम्, शून्यतमम्, मिथ्याभावनया, एषा विश्वमिदं अद्भुतं तमसि पातयति।