श्रीरामस्य संदेहं विमोचयन् भगवान् वसिष्ठः सौम्यया वाचा एवमुवाच— "हे रघुनन्दन! त्वमेव कर्ता, तथापि अनासक्तत्वात् अकर्तेव दृश्यसे। अनासक्त्या अपि बहिः कर्तृभावेनैव व्यवहर। यत्र यथार्थं वस्तु दृश्यते तत्र तदङ्गीकरणीयम्; यत्र तु मिथ्या, तद् त्याज्यम्। केवलं यथार्थग्रहणे आसक्तिः युक्ता, अन्यत्र न। क्रियायामेव आसक्तिः शोभते। किंतु, हे राम! यत्र सर्वं माया एव, यत्र सर्वं कल्पितम्, तत्र ग्रहणत्यागयोः संकल्पाः कुत्र संभवन्ति? अज्ञानं नाम संसारबीजं सूक्ष्मतरं, यद्यपि वस्तुतः नास्ति, तथापि सत्यमिव प्रकाशते। एषा संसारचक्रवर्तिनी वृत्तिः, या भोगाद् उत्पद्यते, संस्काररूपेण चित्ते संस्थिता मोहमूलिका भवति। सा सुन्दरलता इव अन्तः शून्या, फलरहिताश्च, नदीतरङ्गवत् यः न कदापि विच्छिद्यते, तथापि क्षणेन विनश्यति। हस्तेन गृहीत्वापि सा न गृहीतव्या; सा मृदुता, किन्तु अग्रे तीक्ष्णा, निर्झरतरङ्गवत्। सा स्पष्टं दृश्यते, किन्तु न किञ्चिदुपयुज्यते; सा केवलं तरङ्गरूपेणैव तिष्ठति। कदाचित् वक्रा, कदाचित् ऋज्वी, दीर्घा वा ह्रस्वा, स्थिरा वा चञ्चला; स्वयमेव प्रवृत्त्या भिन्नतां प्राप्नोति। अन्तः शून्या, सर्वत्र रूपशोभया दृश्यते; न क्वचित् स्थिता, तथापि सर्वत्र दृश्यते। जडत्वेऽपि चेतनावत् लक्ष्यते, परचेष्टया जीवति; क्षणमपि न तिष्ठति, तथापि स्थिरत्वाभासं जनयति। दीपशिखेव शुभ्रवर्णा, मध्येन श्यामलासिता, परचेष्टया कम्पमाना, दृष्ट्या अदृश्यमाना विनश्यति। शुद्धे प्रकाशे म्लानवर्णा, तमसि दीप्तिमती; मृगमरीचिका इव पूर्णरूपा, नानावर्णविभूषिता। वक्रा, भीषणा, कृशा, मृदु, शल्ययुक्ता, कठिना; चञ्चला, तृष्णारूपा, सर्पजिह्वेव लोभिनी। दीपस्य तैलक्षये यथा शिखा शीघ्रं नश्यति, सिन्दूररेखेव वर्णाभावेन न शोभते, तथा असक्त्यभावेऽपि सा नश्यति। क्षणस्थायिनी, चञ्चला, जडरूपे स्थितापि सहसा प्रकट्य निर्मलान् जनान् भीषयति, वक्रविद्युत्समाना। यत्नेन गृहीत्वापि दहति, पुनः पुनः लीयते; प्राप्ता अपि न स्पृह्या, विद्युत्समा दुर्बला। अयाचिता आगच्छति, रम्या अपि अनिष्टफलप्रदा; अकाले उत्पन्नपुष्पवत्, न कल्याणाय। विस्मृता अपि भ्रमणानन्दप्रदा, दुष्स्वप्नकल्पनया केवलं क्लेशाय। केवलाभासेनैव सा त्रिभुवनानि क्षणमात्रं सृजति, धारयति, पुनः ग्रसति। क्षणः अपि तया वर्षपङ्क्तिरिव दृश्यते; हरिश्चन्द्रस्य द्वादशवर्षरात्रिः अपि तया कल्पिता। प्रियवियोगिनां दुःखिनां च रात्रिः संवत्सरसमाः दृश्यते। सुखिनां कालः लघु, दुःखिनां दीर्घः; तस्याः प्रभावेन कालस्य एक एव धर्मः—विपर्ययः। केवलं सती सा कर्तृत्वमिव भाति, दीपवत् प्रकाशकर्मणि; यथार्थतः तु न कर्ता। चित्ररचिताङ्गनायाः श्रोणिपीनस्तनादयो न स्त्रीभावं गच्छन्ति, तथैव सा रूपतः अपि किञ्चिदकर्तुम् अर्हति न। चित्तकल्पितराज्यवत्, रूपशोभायुक्तमपि, शतसहस्रशाखायुतमपि, वस्तुतः शून्यं। मृगमरीचिकेव, मिथ्याभासाभूषिता, मृगान् मोहयति, न तु मनुष्याः। फेनवत् उत्पद्य विनश्यति, पृथक्कारणं नास्ति; जडरूपे स्थिता, चञ्चलाभासेन, गृहीता शून्यैव। चैतन्याद् अभिन्ना अपि, अन्यरूपेण दृश्यते; कृमिपुटसूत्रवत् जडाऽपि, अजडाश्रिता। मलिनाऽपि, मदमत्तेवेव, रागरजसा धूषिता, युगान्तवातवत् चञ्चला, स्वसंसारं व्याप्नोति। धूमरेखेव अङ्गेषु लीनाऽपि, संतापस्वेददायिनी, लोकान् सञ्चरन्ती, तेषां सारं स्वयमेव ग्रसन्ती। दीर्घधारा तस्याः, आलस्येन निर्मिता, मेघधारावत्; दृढसूत्रा, तृणरसैः निबद्धा इव। कल्पनया एव सा वर्ण्यते, तरङ्गपद्मवत्; छिद्रयुक्ता, पङ्किलवृत्ता, आलस्यरूपा। शिखेव वर्धनपरायणा, न तु वर्धते; विषस्य स्वादुवद् प्रारम्भे, अन्ते तु अतीव कठिना। दीपशिखेव लीयते—कुतः गता इति न जानामि; दूरात् तुषारमिव, गृहीता शून्यैव। मुष्टिप्रक्षिप्तरज इव, अणुरूपेण दृश्यते; गगनधूमवत्, हेत्वभावेन दृश्यते। द्विचन्द्रदर्शनमोहवत्, स्वप्नमोहवत्, स्थितस्य वस्तुनः गच्छतः नौकायामिव गमनाभासः, एवं सा दृश्यते। मनसि तस्याः संयोगे, जनाः दीर्घकालं संसारस्वप्नमोहं पश्यन्ति, क्लिष्टचित्ताः इव। यद् यथार्थं प्रियं च, तत् कदाचित् सत्यमिव, कदाचित् असत्यमिव दृश्यते; अप्रियासत्यं च कदाचित् असत्यमिव, कदाचित् सत्यमिव। मनसि तादृशे भ्रमे सति, नानाविधा मोहाः सञ्जायन्ते, लीयन्ते च, सागरतरङ्गवत्।" एवं भगवान् वसिष्ठः साक्षात् रामाय संसारमायाया अधिष्ठानम्, स्वरूपम्, कार्यम् च विशदं सम्यग् उपदिश्य तम् आत्मज्ञानमार्गे प्रेरयामास।