यत्र यत्र किञ्चिद् दृश्यते, तत्र तददर्शनं श्रेष्ठतरम्। अज्ञानमेव मोक्षः, ज्ञानस्य विपरीतम् दुःखस्य कारणम् इति। स्वयमेव पुरुषः प्रयत्नेन तत् क्षणेन प्राप्नोति; विकल्पाभावः सुखस्य कारणम्, अतः सदा तं सम्पादयेत्। ये कामादयः मनसा इच्छन्ते, तान् असत्यत्वेन ज्ञात्वा, तेषां मूलम्—रागं—परित्यज्य, बीजारहिते स्थित्वा, न हर्षं न दुःखं अनुभवेत्, केवलं तुष्टः भवेत्। एषा प्रवृत्तिः सदा असत्ये एव उत्पद्यते, यथा द्विचन्द्रदर्शनमिव भ्रान्त्या, अतः राघव, तां त्यक्तव्यम्। अज्ञानं तु तस्य एव अस्ति यस्य विज्ञानं नष्टम्; केवलं नाममात्रेण स्वीकृतम्, विज्ञानवन्तः तु तस्य अस्तित्वं कथं सम्भवति? मूढो मा भूः, बुद्धिमान् भव; सम्यक् परीक्ष्य, राम, नभसि द्वितीयः चन्द्रः नास्ति—सः केवलं भ्रान्त्या दृश्यते। आत्मनः सारात् पृथक् किञ्चिदपि नास्ति—न सत्यम्, नासत्यम्; यथा महती तरङ्गराशौ जलात् अन्यत् किमपि नास्ति। आत्मनि नित्ये शुद्धे निर्मले च, स्वकल्पितं सत्-असत्-रूपं न आरोपयेत्। त्वं कर्ता नास्ति—कस्मात् कर्मसु अधिकारः? एके सत्यम् सति, किं कृतं, केन, कथम् इति? न त्वं अकर्तापि स्यान्, बुद्धिमन्; अकरणे ते किं प्रयोजनम्? यत् कर्तव्यम्, तत् कर्तव्यम् एव; तस्मात् शान्तः निर्दोषश्च भव। त्वमेव कर्ता, तथापि असङ्गत्वात् अकर्तैव, हे राघव; असङ्गत्वात् अकर्तापि, बहिः कर्तेव व्यवहर। यत् सत्यम्, तत् ग्राह्यम्; असत्यम्, त्याज्यम्। ग्राह्ये एव सङ्गः उचितः, कर्तव्ये सङ्गः योग्यः। यत्र सर्वं मायामयं, असत्यं, हे राम, तत्र ग्राह्यत्यागयोः कल्पना कथं सम्भवति? एषा अज्ञानम्, हे राघव, संसारबीजं लघुतमम्; यद्यपि असत्यम्, तदपि सत्यमिव दृश्यते, प्रकटते च। एषा संसारचक्रवृत्तिः, यः भोगात् उद्भवति, संस्काररूपेण ज्ञेया; सा मानसिकैव, मोहाय कारणम्। सा लता इव शोभना, अन्तः शून्या फलरहिताश्च; वा नद्याः तरङ्ग इव, यः न कदापि छिद्यते, तथापि नश्यति। हस्तेन गृहीत्वापि न गृहीतव्या, मृद्वी च, किन्तु अग्रे तीक्ष्णा, जलप्रपातात् उद्भूततरङ्ग इव। सा स्पष्टं दृश्यते, परन्तु न किञ्चित् प्रयोजनम्; नदीतरङ्ग इव, केवलं तरङ्गरूपेण स्थितम्। कदाचित् वक्रा, कदाचित् ऋजु, दीर्घा वा ह्रस्वा, स्थिरा वा चञ्चला; स्वानुकूल्येन एवोत्पन्ना, तस्मात् विशेषं प्राप्नोति। अन्तः शून्या, सर्वत्र शोभनरूपेण दृश्यते; न कुतःचित् स्थिता, तथापि सर्वत्र दृश्यते। जडापि, चैतन्यवत् दृश्यते, परजीवनेन जीवति; क्षणमपि स्थायिनी न सन्, स्थिरा इव प्रतीतिर्जायते। दीपशिखेव, या वर्णेन शुद्धा, किन्तु मध्ये कालिमा; परोपकारेण चलति, अनवलोक्य नश्यति। शुद्धे प्रकाशे विरलवर्णा, परन्तु तमसि दीप्तिमती; मृगमरीचिका इव, पूर्णरूपेण दृश्यते, नानावर्णा प्रकाशयन्ती। वक्रा, भीषणा, तन्वी, मृद्वी च, किन्तु तीक्ष्णा, कठिना; चपला, क्षुधिता कन्या इव—तृष्णा, सर्पजिह्वेव। दीपस्य तैलक्षये शीघ्रं नश्यति, वा सिन्दूररेखेव वर्णरहितायां न प्रकाशते; तथा रागाभावे सा शोभां न प्राप्नोति। क्षणस्थायिनी, चपला, जडे स्थित्वा, सहसा दृश्यते, भोयान् जनान् भयंकरी, वक्रविद्युत् इव। प्रयत्नेन गृहीत्वा अपि दहति, पुनः पुनः लयं यान्ति; लब्ध्वा अपि, न काङ्क्ष्या, विद्युतः सुकुमारत्वात्। अप्रार्थिता आगच्छति, रम्या अपि, अनिष्टफलदा; अकाले पुष्पवत्, न कल्याणाय स्वीकर्तव्या। विस्मृता, सन्ततं भ्रमणसुखदा; दुःस्वप्नसृजनेव, केवलं अनिष्टाय जायते। केवलं आभासबलात्, सा त्रीन् लोकान् क्षणमात्रेण सृजति, धारयति, पुनः ग्रसति। क्षणः अपि तस्य प्रभावात् वर्षसंख्यायते; हरीश्चन्द्रस्य द्वादशवर्षरात्रिः तस्यैव कारणात् जातम्। प्रियवियोगिनां, दुःखितानां, रात्रिः वर्षवत् दीर्घा भवति तस्य प्रभावात्। सुखिनः कृते कालः लघु एव दृश्यते; दुःखिनः तु दीर्घः इव; तस्यैव प्रभावात्, कालस्य एक एव धर्मः—विपर्यासः। केवलं अस्तित्वमात्रेण, सा कर्तृत्वेन दृश्यते, यथा दीपः प्रकाशकर्मणि कर्ता इव, परन्तु वस्तुतः न तथा। यथा चित्रिताङ्गना, स्तनयुतापि, न स्त्री, न स्त्रीभावयुक्ता; तथैव, सा रूपतः अपि, न किञ्चिदपि कर्तव्याय योग्यं। मनसि कल्पितं राज्यं इव, रूपशोभायुतम्, परन्तु वस्तुतः शून्यम्; शतसहस्रशाखायुतमपि, सत्यम् किञ्चिदपि नास्ति। मृगमरीचिका इव, मिथ्याविभूषितम्, केवलं मोहिता मृगा एव मोहिताः, न मानवाः। फेन इव, यः उत्पद्यते, नश्यति, भेदरहितः; जडः, रूपेण चपलः, गृहीत्वा शून्यः। चेतनया भिन्नं न सन्, अन्यथा एव दृश्यते; कृमिपट्टिका इव, जडः, परन्तु अचेतनाश्रितः। मलिनः, दर्पयुक्तरूपः, रागविस्तारेण धूलितः; युगान्तवात इव चञ्चलः, स्वस्य जगत् व्याप्नोति। एवं, हे राम, संसारस्य स्वरूपम् असारमेव, आत्मनि एव विश्रान्तिः, असङ्गे च सुखम्।