निरन्तरं विवेकिनः अनुसन्धानस्य माध्यमेन, मनः चैतन्यांशेन अभिनिविश्य, शुद्धचैतन्यावस्थां प्राप्नोति; दृढाभ्यासबलात् स्थिरं भवति। मानुषप्रयत्नेन सतताभ्यासेन, यत्र यत्र मनः विश्राम्यते, तत्र तत्र तदवस्थां प्राप्त्वा, पुनः पुनः अभ्यासेन तद्रङ्गितं भवति। अतः स्वप्रयत्नमाश्रित्य, मनः स्वबुद्ध्या गृह्णीयात्; दुःखरहितां स्थितिं शरणं गत्वा, धैर्येण निर्भयः तिष्ठ। यदि संसारविचारैः भग्नं मनः मनसा एव नोत्कृष्यते, हे राम, तदा तद् बलात् एव उत्थापनीयम्—अन्यथा उपायो नास्ति। केवलं मनः एव आत्मनं दृढतया निग्रहितुं समर्थम्; अन्यः कः राजा राजानं विजेतुं शक्तः, हे राघव? यः कामग्राहिणा ग्राहेण गृहीतः, संसारसागरवर्त्मनि वर्तते, तस्य स्वमनः एव नौका दूरं नेतुं समर्था। मनसा एव मनोग्रन्थिं—परमबन्धनं—छित्वा, यदि आत्मनं न मोचयेत्, तर्हि अन्यः को मोक्तुं समर्थः? याः प्रवृत्तयः मनः नाम्नि उत्पन्नाः, ताः ताः स्वस्वसंस्कारैः रङ्गिताः; ताः विवेकिना परित्याज्याः, तदा अज्ञानं नश्यति। भोगेच्छां परित्यज्य, दुःखवृत्तिं अपि त्यजेत्; तदनन्तरं सत्-असत् उभयं विसृज्य, विचारातीतावस्थायां सुखी भव। कल्पनायाः निरोधः एव कल्पनायाः अन्तः; एषा मनोनाशः अज्ञाननाशः च उच्यते। यत्र किञ्चिद् दृश्यते, तत्र अदर्शनं श्रेयः; अज्ञानं मोक्षः, दर्शनात् दुःखं जायते। स्वप्रयत्नेन, पुरुषः तद् क्षणाद् एव प्राप्नोति; विकल्परहितावस्था कल्याणाय, तस्मात् सदा तां साधयेत्। याः रागादयः मनः इच्छति, ताः असत्याः इति ज्ञात्वा, तेषां मूलं—सङ्गं—परित्यज्य, बीजरहितावस्थायां न सुखं न दुःखं अनुभवति, केवलं तुष्टः तिष्ठति। एषा प्रवृत्तिः सदा असत्ये एव जायते; द्विचन्द्रदृष्टिवद्, तस्मात् हे राघव, तां त्यक्तुं उचितम्। अज्ञानं तस्य एव अस्ति यस्य विवेकः नष्टः; नाममात्रेण स्वीकृतम्, पूर्णविवेकिनः तु तस्य अस्तित्वं कथं? अज्ञः मा भव, विवेकी भव; यथार्थं परीक्ष्य, हे राम। नभसि द्वितीयः चन्द्रः नास्ति—मात्रं भ्रान्त्या दृश्यते। आत्मतत्त्वात् अन्यत् किञ्चिद् नास्ति, सत् वा असत् वा; यथा महाजलराशौ तरङ्गात् अन्यत् जलं नास्ति। स्वकल्पनया निर्मितं सत्-असत् असत्यं आत्मनि न आरोपयेत्, यः नित्यः शुद्धः निर्मलः च। त्वं कर्ता नासि—कर्मणि तव अधिकारः कः? यदा एकं तत्त्वं अस्ति, कः किम् कदा करोति? न कर्तृत्वं अपि आरोपयेत्—अकर्मणि तव प्रयोजनं किम्? यद् कर्तव्यं तद् कर्तव्यम्; अतः शान्तः दोषरहितः तिष्ठ। कर्ता असि, तथापि असङ्गत्वात् अकर्ताऽसि, हे रघुनन्दन; असङ्गत्वात् अकर्तृत्वेऽपि कर्तृत्वमिव व्यवहारय। यत् सत्यम् तद् ग्राह्यम्, यत् असत्यम् तद् त्याज्यम्; ग्राह्ये एव सङ्गः उचितः, सङ्गः केवलं कर्मणि युक्तः। यत्र सर्वं मायामात्रं, असत्यं, हे राम, तत्र ग्राह्य-त्याज्यविचारः कथं उत्पद्यते? एषा अज्ञानं, हे रघुनन्दन, संसारस्य सूक्ष्मबीजम्; वस्तुतः नास्ति, तथापि सत्यमिव प्रकटते। एषा संसारचक्रः, भोगात् उत्पन्नः, संस्काररूपः, मनसः एव, मोहं जनयति। सुन्दरलता इव, अन्तः रिक्तः, फलरहितः; नदीतरङ्ग इव, सततं प्रवहति, तथापि नश्यति। हस्तेन गृहीत्वाऽपि न गृहीते, मृदु, किन्तु शिखा तीक्ष्णा, जलप्रपाततरङ्गवद्। स्पष्टं दृश्यते, किन्तु प्रयोजनं नास्ति; नदीतरङ्गवत्, केवलं तरङ्गरूपे स्थितम्। कदाचित् वक्रं, कदाचित् सीधुं, दीर्घं वा ह्रस्वं, स्थिरम् वा चञ्चलम्; स्वसामर्थ्यात् उत्पन्नं, तस्मात् भिन्नं दृश्यते। अन्तः रिक्तम्, सर्वत्र निरर्थकसौन्दर्यरूपे दृश्यते; यत्रापि न स्थिरं, तत्रापि सर्वत्र दृश्यते। जडम्, किन्तु चेतनमिव, परस्य गत्या जीवति; क्षणमपि न तिष्ठति, स्थिरतामिव दर्शयति। दीपशिखेव, शुद्धवर्णा, किन्तु मध्यभागे कज्जलयुक्ता; परस्य अनुग्रहात् कम्पते, अनवधानात् नश्यति। शुद्धप्रकाशे श्यामला, किन्तु तमसि दीप्तिमती; मृगमरिचिका इव, पूर्णा, शोभायुक्ता, नानावर्णान् दर्शयति। वक्रा, विषमा, सूक्ष्मा, मृदु, किन्तु तीक्ष्णा, कठिना; चञ्चला, तृष्णारूपा, नागजिह्वेव। यथा दीपः शीघ्रं नश्यति, यदा तैलं क्षीणम्; अथवा रक्तचूर्णरेखा, वर्णरहिते न दीप्तिमती, तथा सङ्गरहिते तस्य शोभा नास्ति। क्षणस्थायिनी, चञ्चला, जडरूपे स्थितम्, सहसा प्रकट्य, निर्दोषान् भयकरम्, वक्रविद्युत्स्पुलिङ्गवद्। प्रयत्नेन गृहीत्वाऽपि, तिष्ठति, पुनः पुनः विलीयते; प्राप्त्वाऽपि, न अन्वेषणीयम्, विद्युत्समानम्। अनाहूतम् आगच्छति, रम्यं, किन्तु अनिष्टम्; अकालपुष्पवत्, कल्याणाय न ग्राह्यं। विस्मृतम्, तदा विचित्रं सुखं जनयति; दुष्टस्वप्नसृष्टिवद्, केवलं अनिष्टाय उत्पद्यते। केवलं प्रतीयमानशक्त्या, त्रीन् लोकान् क्षणमात्रं सृजति, स्थापयति, पुनः विलयति। एवं मनसः प्रवृत्तिः, संसारस्य मूलम्, असत्यं, मोहजनकं, तरङ्गवत्, भोगवृत्तिवद्, दीपशिखेव, मायामयी, तृष्णारूपा, काल्पनिकसौन्दर्ययुक्ता, असङ्गे नष्टशोभा, क्षणस्थायिनी, भयजननी, विद्युत्समानम्, अनिष्टजननी, स्वप्नसृष्टिवद्, त्रीन् लोकान् क्षणमात्रं सृजति, विलयति; तस्मात् हे राम, विवेकेन, अभ्यासेन, असङ्गेन, मनसः बन्धनं छित्वा, शुद्धात्मन्यवस्थितः सुखी भव।