न क्वचित् चञ्चलरहितं मनः दृश्यते, यथा वह्नेः स्वभावो दाह एव, एवं मनसोऽपि चञ्चलता स्वभावः। एषा एव चञ्चलशक्ति चेतनायाम् अधिष्ठिता, सा मनोवृत्तिरूपा, यया विश्वविलासः प्रवर्तते इति विद्धि। यथा वायोः सत्त्वं न गम्यते विना गत्याऽस्पर्शन वा, तथा चेतनायाः सत्त्वमपि केवलं चञ्चलस्पन्दनद्वारा ज्ञायते। यत् चञ्चलरहितं तदेव मृतमनः, तदेव च शास्त्रेषु विरक्त्याख्यं तपः मोक्षश्चोच्यते। मनसः केवलं लयेन दुःखनिवृत्तिः सिध्यति; तस्मिन्नुत्थिते परमदुःखमेव लभ्यते। मनोऽसुरः यदा उदेति, तदा सः घोरं दुःखं जनयति; अतः अनन्तभोगसुखार्थं तं निग्रहीतुं यत्नः कार्यः। अस्य चञ्चलता एव अविद्या, या प्रवृत्तिरित्यप्यन्येन नाम्ना कथ्यते; सा विवेकविचारेण विनाश्या। प्रवृत्त्यविद्याया लये, अन्तर्मनःशान्त्युपरमे च त्यागेन परमशिवः प्राप्यते। योऽस्तित्वानस्तित्वयोर्मध्ये, चेतनाजडयोर्मध्ये स्थितः, स एव राम मन इत्युच्यते, यः तयोः विकल्परूपः। मनः यदा मूढत्वे लीनं भवति, तदा तदभावेन जडत्वं प्राप्नोति दृढसंस्कारबलात्। विवेकविचारनिरन्तर्येण मनः चेतनारूपेण तादात्म्यं प्राप्य, दृढाभ्यासबलात् स्थिरं चैतन्यं लभते। मानुषप्रयत्नेन च निरन्तराभ्यासेन यत्र यत्र मनः विश्राम्यते, तत्र तत्र तद्रूपं लभते पुनः पुनः अभ्यासात्। अतः आत्मनः प्रयत्नमाश्रित्य, स्वबुद्ध्या मनः निगृह्य, दुःखरहिते पदे शरणं गत्वा, स्थिरः निर्भयश्च भव। संसारविचारैः भग्नं मनः यदि स्वयमेवोद्धर्तुं न शक्यते, तदा राम, बलात्तदुत्थापनमेव उपायः, नान्यः। मन एव स्वमनः निग्रहे समर्थः; राजा राजान्तरं विना कोऽन्यः निग्रहीतुं शक्तः, हे राघव? यः कामग्राहेण ग्रस्तः, संसारसिन्धौ वेगेन क्षिप्तः, तस्य स्वमन एव नौः, या तं पारं नयति। मनसा एव मनः पाशं छित्वा, यः न स्वयमेव मुक्तिं लभते, तस्य कोऽन्यः मोक्तुमर्हति? याः प्रवृत्तयः मनसि जायन्ते, ताः स्वस्वसंस्काररञ्जिताः, ताः विवेकिना त्याज्याः; तदा अविद्या विनश्यति। भोगेच्छां त्यक्त्वा, दुःखप्रवृत्तिं च त्यज; ततः सत्-असतोरपि परित्यागेन, कल्पनातीतस्थाने सुखी भव। कल्पनानिवृत्तिः एव कल्पनान्तः, सैव मनोलयः, सैव अविद्यानाशः इत्युच्यते। यत्र किञ्चिद् दृश्यते, तत्र अदर्शनमेव श्रेयः; अदर्शनं मोक्षः, दर्शनात् दुःखमेव जायते। स्वयमेव प्रयत्नेन, जनः तत् क्षणेन लभते; विकल्पाभावः कल्याणाय, सदा तदभ्यासः कार्यः। यानि रागादीनि मनसि स्पृह्यन्ते, तानि असत्यत्वेन ज्ञेयानि; तेषां मूलं सङ्गं परित्यज्य, बीजरहिते स्थित्वा, न सुखं न दुःखं अनुभवसि, केवलं तुष्टः भवसि। एषा प्रवृत्तिरसत्येव सदा जायते, यथा द्विचन्द्रदर्शनमायायाम्; अतः राघव, सा त्याज्या। अविद्या तस्यैव अस्ति यस्य प्रज्ञा नष्टा; नाममात्रेण स्वीक्रियते, पूर्णप्रज्ञस्य सा कथं स्यात्? अज्ञानं मा भूः, प्राज्ञो भव; सम्यग्विचारय, राम। नभसि द्वितीयचन्द्रो नास्ति, केवलमायया दृश्यते। स्वात्मस्वरूपात् पृथक् किञ्चिदस्ति न सत्यम्, नासत्यम्; यथा महावेगिन्यां तरङ्गाणां मध्ये, जलातिरिक्तं किञ्चिद् नास्ति। आत्मनि स्वकल्पितं सत्-असत् रूपमेतत्, न आरोपय; शाश्वतशुद्धनिर्मलात्मनि। त्वं कर्ता नासि, कर्मसु किं त्वदीयं स्वाम्यम्? एकस्मिन् सत्यमात्रे, किं किम्, केन, कथम् क्रियते? न च त्वं अकर्ता, प्राज्ञ, भव; अकर्मणि किं प्रयोजनं? यत्कर्तव्यं, तत्कर्तव्यम्; अतः सन्तुष्टः, निर्दोषश्च भव। त्वमेव कर्ता, तथापि असङ्गत्वात् अकर्ता; असङ्गत्वात् अकर्तृत्वेऽपि, बहिरपि कर्तेव आचर। यत् सत्यम्, तत् ग्राह्यम्; यत् असत्यम्, तत् त्याज्यम्; ग्राह्ये एव सङ्गः युक्तः, केवलं कर्मणि सङ्गः युक्तः। सर्वं यत्र मायामात्रं, तत्र ग्राह्यत्यागकल्पना कुतः, कथं वा जायेत, हे राम? एषा अविद्या, हे राघव, संसारबीजं सूक्ष्मं; सतीव असती, दृश्यते सतीव। एषा भोगोत्था संसारचक्रवाति प्रवृत्तिः, सा संस्काररूपा, मनोमयी, मोहम् उत्पादयति। या लता शोभना, अन्तः शून्या, फलरहितेव, या वा नदीतरङ्गः सततम् प्रवहमानः, न कदापि छिद्यते, तथैव सा। हस्तेन गृहीता अपि सा न गृहीतव्या, मृदुका अपि तु तुच्छाग्रं तीक्ष्णतरम्, जलपाततरङ्गवत्। सा स्पष्टरूपेण दृश्यते, न तु किञ्चिदुपयोगाय; यथा नदीतरङ्गः, केवलं तरङ्गरूपा। कदाचित् वक्रा, कदाचित् ऋज्वी, दीर्घा वा ह्रस्वा, स्थिरा वा चञ्चला; स्वप्रसादात् एवोत्पन्ना, तस्मात् भिन्ना। अन्तः शून्या, सर्वत्र शोभनरूपेण दृश्यते; न क्वचित् स्थिता, सर्वत्र दृश्यते इति। एवं, हे राम, मनसोऽयं स्वरूपविचारः, यत्र चञ्चलता स्वभावः, विवेकाभ्यासेन तस्य निग्रहः, असङ्गेन मोक्षः, आत्मस्वरूपे स्थितिः च परमं श्रेयः इति।