मनसो बीजात् शुभाशुभफलानि जायन्ते, तानि एव संसारविटप्यः, सप्तलोकशाखिनः। सर्वसिद्धयः केवलं चिन्तारहितत्वेनैव सिध्यन्ति; तस्मात् निरवधि निर्विचारराज्ये स्थित्वा, तस्यैव आश्रये भक्त्या तिष्ठ। यदा मनः शनैः शनैः क्षीयते, तदा परमसुखं ददाति, यथा शुष्काङ्गारः शान्तिमिच्छता उष्णतां यच्छति। मनः यदि ब्रह्मधाम्नि अपि लक्ष्यं स्थापयति, तर्हि सूक्ष्मस्मिन् अणौ अपि तद्विशेषेण विभक्तं प्रतीयते। केवलं चिन्ताशक्त्या महदपि दुःखं सृज्यते; चिन्ताशमशक्त्या तु अभिलषितं फलम् सहजमेव लभ्यते। केवलं तृप्तिशक्त्या मनः जयेत्, अन्वेष्टव्यरहितया सततसमुत्थया तृप्त्या विजयं प्राप्नुहि। यदा मनः परमसमत्वेन, आत्मविद्या-प्रसादेन, अन्तः-अहंकार-शम-संक्षयेण च विशुद्धं भवति, तदा शुद्धनिर्जन्मावस्था शेषते। यद्यपि मनः यत्र यत्र, येन येन प्रकारेण, येन येनोपायेन, तीव्रं स्पृहयति, तद् यथाकामं पश्यति। तद् मनसः प्रवाहः स्वयमेव उदेति च नश्यति च; सः स्वभावतः अकारणः, सुकुमारतोयस्थ-बुद्बुदमालावत्। यथा हिमस्य शैत्यं, कालिमस्य कालिमा, तथा मनसः चञ्चलता एव स्वभावः, एकरूपा तीव्रता। एषः अतिचञ्चलमनः-वेगः, स्वप्रवाहेणैव कारणेन, कथं बलात् निगृह्यते, हे ब्रह्मन्? मनः चञ्चलरहितं कुतः अपि न दृश्यते; यथा वह्नेः उष्णता, तथा मनसः चञ्चलता। एषा चञ्चलशक्ति चैतन्ये प्रतिष्ठिता, सा एव मनश्शक्ति, विश्वविलासस्य सारः। यथा वायोः अस्तित्वं न गत्यनुभवे विना ज्ञायते, तथा चैतन्यस्यापि अस्तित्वं केवलं चञ्चलतया। यत् चञ्चलरहितं, तदेव मृतमनः इति कथ्यते; तदेव तपः, तदेव शास्त्रेषु मुक्तिरिति कीर्त्यते। केवलं मनो-विलये दुःखनाशो भवति; केवलं मनसः उदये परमदुःखम्। मनो-राक्षसः उदितः घोरदुःखं जनयति; अनन्तसुखभोगार्थं तं निग्रहीतुं यत्नं कुरु। तस्य चञ्चलता एव अज्ञानम्, अन्येन नाम्ना ‘वासन’ इति प्रसिद्धा; तां विवेकेन नाशय। वासनारूप-अज्ञान-विलयेन, मनः-शान्त्या च, तयोः त्यागेन परं शिवं प्राप्यते। यत् सत्तासत्तयोः मध्ये, चैतन्य-जडयोः मध्ये, तदेव मनः, यद् द्वन्द्वस्वरूपं, हे राम। यदा मनः तामसे निमग्नं, तामसेन अभिमान्य तेन ग्रहीतम्, तदा दृढवासनया जडत्वं प्राप्नोति। सततविवेचनाभ्यासेन मनः चैतन्याभिमानेन विशुद्धचैतन्यावस्थां प्राप्नोति, दृढाभ्यासबलात् स्थिरं भवति। मानुषप्रयत्नेन सतताभ्यासेन वा यत्र यत्र मनः स्थाप्यते, तत्र तत्र अभ्यासबलात् तत् रंगायते। अतः स्वशक्त्या मनः जागरयित्वा, दुःखरहिते पदे शरणं गत्वा, निश्चलं निर्भयं च भव। संसारविचारैः भग्नं मनः यदि स्वयमेव न उद्धरति, तर्हि बलात् उद्धारणमेव उपायः, अन्यः कोऽपि नास्ति। केवलं मनः स्वयमेव आत्मनं निगृह्णाति; अन्यः कः राजानं जितुं शक्तः, हे राघव, राज्ञा विना? यः संसारसिन्धौ तृष्णाग्राहेण गृहीतः, विप्लुतः च, तस्य केवलं स्वमनः नौका इव पारयितुं शक्तम्। मनसा एव मनोनिग्रह-रूपं परमबन्धनं छित्त्वा, यदि स्वयमेव न मोचयति, तर्हि अन्यः कोऽपि तं न मोचयेत्। ये वासनारूपा मनसः संज्ञया उदयन्ति, स्वस्वसंस्कारवर्णिताः, ताः बुद्धिमान् त्यजेत्; तदा अज्ञानं नश्यति। भोगेच्छां त्यक्त्वा दुःखवासनां च त्यज; ततोऽपि सत्तासत्ते त्यक्त्वा, विकल्पातीतावस्थायां सुखी भव। विकल्पनिवृत्तिः एव विकल्पस्यान्तः; सा एव मनोनाशः, अज्ञाननाशः च। यत्र किमपि दृश्यते, तत्र अदर्शनमेव श्रेष्ठम्; अज्ञानं मुक्तिः, दर्शनाद् दुःखमेव जायते। स्वप्रयत्नेन एव सः क्षणेन लभ्यते; विकल्पाभावात् सुखं, तस्मात् सदा तद्भावनां कुर्यात्। ये रागादयः मनसः इच्छिताः, तान् असत्यरूपान् विद्धि; तेषां मूलं सङ्गं त्यक्त्वा, बीजरहिते स्थित्वा, न सुखदुःखयोः अनुभवो भवति, केवलं तृप्तिम्। एषा वासना सदा असत्ये एव उदेति; यथा द्विचन्द्रमोह इव, तस्मात् राघव, त्यक्तव्या सा। अज्ञानं तस्यैव अस्ति यस्य विवेकः नष्टः; नाममात्रेण स्वीकृतम्, पूर्णविज्ञस्य तु कुतः स्यात्? मूढो न भव, पण्डितो भव; सम्यक् विचिन्त्य, हे राम, नभसि द्वितीयचन्द्रः नास्ति, केवलं भ्रान्त्या दृश्यते। आत्मस्वरूपात् अन्यत् किञ्चिदपि नास्ति, सत् वा असत् वा; यथा महाप्रवाहे तरङ्गराशौ जलात् अन्यत् किञ्चिदपि नास्ति। स्वकल्पित-सदसद्रूपाणि, यानि असत्यानि, तानि नित्यशुद्धनिर्मलात्मनि आरोपय मा। त्वं कर्ता नासि, कर्मसु किं स्वामित्वम्? एकस्मिन्सति, किम् कः कथम् क्रियते? न त्वं अकर्तापि भव, हे बुध, अकरणे ते किम् प्रयोजनम्? यत् कर्तव्यं, तत् कुर्याः; तस्मात् समाहितः, निर्मलः च भव।