सदाचारात् पृथक्, शुद्धज्ञानम् हृदयमध्ये उदिते, केवलं मनः-विलयेन, सत्यं विश्रान्तिं प्राप्यते। चैतन्यं हृदयाकाशे शुद्धबोधचक्रे ध्यानं कुर्यात्; निर्भयम् मनः-विनाशनं कृत्वा, दुःखानि न बाधन्ति। यदि अनारमणीयेषु रमणीयता अनुभूता, तदा मनसः त एव अङ्गानि छिन्नानि—एषा मम निश्चितिः। 'अहं', 'मम' इति मनः केवलं एतावत्; एतद् एव न चिन्तयन्, दातुः दानेन मनः विलीयते। यथा शरदाकाशे भग्नमेघः लीयते, तथा परमस्य अद्वितीयस्य तत्त्वे मनः संस्काररहितं भवति। यत्र शस्त्राणि, अग्निः, वायुः प्रवर्तन्ते, तत्र भयम् भवेत्; किन्तु आत्मनिर्भरं, सौम्यं, निर्मलं यत्र, तत्र कल्पनारहिते भयः कः अस्ति? 'एतत् शुभम्, एतत् अशुभम्' इति बाल्याद् अनवरतम् संकल्पः अस्ति; यथा कुलीनः जनकः शिशुना सह, तथा मनः शुभे संयोजनीयम्। ये पञ्चमुखं इन्द्रियसिंहम्—यः संसारवनं विस्तारयति—विनाशयन्ति, ते मुक्ति-पदं विजिताः प्राप्तवन्तः। भयङ्कराः आपदः, याः मोहं जनयन्ति, मनः-कल्पनायाः उत्पत्त्याः कारणात् उद्भवन्ति, यथा मरुभूमौ मरीचिकाः। युगान्त-वायवः वातु, समुद्राः एकत्र मिलन्तु, द्वादश सूर्याः तीव्रं ज्वलन्तु—यस्य मनः विचाररहितम्, तस्य किमपि अनिष्टम् नास्ति। मनः-बीजाद् शुभाशुभफलानि उत्पद्यन्ते; एतानि संसारजालानि, सप्तलोकानां अंकुराणि। सर्वसिद्धयः केवलं विचाराभावे सिद्धाः; विचाररहितस्य राज्ये स्थित्वा, तस्य आश्रये भक्तः भव। मनः शनैः शनैः क्षीयमानम्, परमं सुखं ददाति, यथा शुष्काङ्गारः अन्ते उष्णतां ददाति। मनः अपि ब्रह्मणः परमपदं अर्चति चेत्, तर्हि सूक्ष्मतमकण्ठे स्पष्टं विभज्यते, प्रकटं दृश्यते। केवलं चिन्तनशक्त्या महद् अनिष्टं जन्यते; विचारशान्त्याः शक्त्या अभिलषितं फलम् सहजं लभ्यते। तृप्त्या शक्त्या मनः जयित्वा, सदा उत्पन्नं, अनन्वेषितं संतोषं प्राप्त्वा, विजयं प्राप्नुहि। यदा मनः परमसमत्वेन, आत्मज्ञस्य ज्ञानविचारः, अन्तः अहंकारस्य शमननिग्रहः च, शुद्धीकृतं भवति, तदा अजन्मा अवस्था शेषं भवतु। यद् वस्तु, यथा, येन साधनम्, मनः तीव्रं इच्छति, तं मनः यथेष्टं पश्यति। मनः-वेगः उद्भवति च लीयते च; तस्य स्वभावः कारणरहितः, यथा मृदुजलस्थ बुद्बुदमाला। यथा हिमस्य शीतता, कालिमस्य कृष्णता, तथा मनः-चञ्चलता तस्य स्वरूपम्—एकमेव तीव्रम्। एषः अतिचञ्चलः मनः-वेगः, यः स्वस्य वेगेन एव कारणम्, कथं बलात् नियम्यते, हे ब्रह्मन्? यत्रापि मनः चञ्चलरहितम् न दृश्यते; चञ्चलता एव मनसः स्वभावः, यथा अग्नेः उष्णता। एषा चञ्चलशक्ति चैतन्ये प्रतिष्ठिता, ताम् एव मनः-शक्तिं, जगत्-प्रपञ्चस्य सारम्, विद्धि। यथा वायु-स्थितिः गत्याः स्पर्शेन न ज्ञायते, तथा चैतन्यस्य अस्तित्वं केवलं चञ्चलता-स्पन्दनात्। यद् चञ्चलरहितम्, तत् मृतं मनः इति कथ्यते; तदेव तपः, तदेव मोक्षः शास्त्रेषु कीर्तितम्। केवलं मनः-विलयेन दुःखस्य क्षयः प्राप्यते; केवलं मनः-उद्भवेन परमदुःखम् लभ्यते। मनः-राक्षसः उद्गम्य, तीव्रं दुःखं जनयति; अनन्तसुखाय, अनन्तानन्दाय, तं शमयितुं यत्नं कुर्यात्। तस्य चपलता एव अज्ञानम्, तद् अन्येन 'वृत्ति' इति नाम्ना; तां विवेक्य नाशय। अज्ञानस्य, यः वृत्तिः, विलयेन, अन्तः शान्त्या च, त्यागेन लीयमानयोः, परमं शुभम् प्राप्यते। यद् अस्तित्व-अनस्तित्वयोः मध्ये, चैतन्य-जडयोः मध्ये, तत् हे राम, मनः इति कथ्यते, यद् द्वयोः मध्ये कम्पनरूपम्। यदा मनः जडतायाम् लीनम्, जडतायाः अभिमानात् तया गृहीतम्, तदा दृढवृत्त्या मनः जडत्वम् प्राप्तम्। सततविवेचनात्, मनः चैतन्यरूपे अभिमानात्, शुद्धचैतन्यावस्थां प्राप्य, दृढाभ्यासेन स्थिरं भवति। मानव-प्रयत्नेन, अभ्यासनिष्ठया, यत्र यत्र मनः विश्राम्यते, तत्र तत्र तद् अवस्था-अभ्यासेन रञ्जितम् भवति। तस्मात् स्वप्रयत्नेन, मनः अवबोधेन गृहीत्वा, दुःखरहितावस्थायाम् शरणं गत्वा, दृढः, निर्भयः भव। यदि संसार-विचारैः भग्नं मनः, स्वेन मनसा न उत्थाप्यते, हे राम, तर्हि केवलं बलात् उत्थाप्यते—अन्यथा उपायः नास्ति। केवलं मनः स्वं दृढं संयमयितुं शक्नोति; अन्यः कः राजा राजानं वशयितुं शक्नोति, हे राघव? काम-ग्राहेण गृहीतानां, संसार-सागर-भ्रमणेन क्षिप्तानां, तेषां स्वं मनः एव नावा, यया पारम् गन्तुं शक्यते। मनसा एव मनः-पाशं छित्वा, यः सर्वोच्चं बन्धनम्, यदि स्वं न मोचयति, तर्हि अन्यः को मोचयितुं शक्नोति? याः वृत्तयः 'मनः' नाम्ना उद्भवन्ति, याः स्वसंस्कारैः रञ्जिताः, ताः बुद्धिमान् त्यजेत्; तद् अज्ञानं नश्यति। भोगेच्छां त्यक्त्वा, दुःखवृत्तिं अपि त्यजेत्; तदा अस्तित्व-अनस्तित्वं च त्यक्त्वा, कल्पनातीतावस्थायाम् सुखी भव। कल्पनायाः निरोधनं एव कल्पनान्तम्; तदेव मनः-विलयः, तदेव अज्ञाननाशः इति कथ्यते। एवं मनसः स्वरूपं, तस्य चञ्चलता, तस्य विकारः, तस्य शमनम्, तस्य विजयः च, यथा शास्त्रे उपदिष्टम्, साधकः विवेकेन, प्रयत्नेन, तृप्त्या च, मनः-शुद्ध्याः पथं अनुवर्तेत्, तेन परमं विश्रान्तिं, शुद्धज्ञानं, मोक्षं च प्राप्नुयात्।