श्रीरामः, मनः मिथ्या-प्रत्ययरूपेण दुर्बलं रिपुं इव सदा वर्तते, किन्तु यत्नेनैव तद् शीघ्रं विजेयम्। शम एव समृद्धेः मूलं, शमात् कर्म उत्पद्यते, मनःजयेन त्रैलोक्यविजयोऽपि तुच्छः स्यात्। यत्रास्ति स्वभावनिवृत्तिमात्रं, यत्र शस्त्राग्न्याद्युपद्रवाः किंचिदपि न सन्ति, तत्र कस्यापि किं व्यवधानं स्यात्? ये स्वानुभवेऽपि शक्तिहीनाः, ते कथं व्यवहारेषु यथावत् वर्तेरन्? “अहं पुरुषः, अहं दृश्ये, अहं जातः, अहं जीवामि” इति याः वृत्तयः, ताः मिथ्याप्रत्ययाः, चञ्चलस्य मनसः स्पन्दनानि, असत्यादुत्थाय नश्यन्ति। अत्र न कश्चन सत्यमृत्युम् आप्नोति, न च जन्म; केवलं मन एव शरीरं त्यक्त्वा स्वमृत्युम् अनुभूत्वा अन्यत्र गतिं कल्पयति। मनः यदा अन्यत्र गच्छति, तदा तत्र अन्यरूपेण प्रकटते, मोक्षपर्यन्तं न नश्यति, तस्मात् मृत्यु-भीः न कर्तव्या। मनः शरीररूपं गृहित्वा अस्मिन्लोकेऽपि परत्र च सञ्चरति, मोक्षात्पूर्वं तस्य अन्यद्रूपं नास्ति। जनानां दुःखं यत् पुत्रे भ्रात्रे दासे वा जायते, तत् स्वमने न भवति, यतः स्वचेतना न विक्षिप्यते—एषा मम दृष्टिः। सर्वतः, ऊर्ध्वतः, अधस्तश्च पुनः पुनः विचिन्त्य, मनःशम एव उपायः इति पश्यामि। शुद्धज्ञानस्य हृदये समुत्पत्तौ, सन्मार्गस्य विनापि, मनोनाशमात्रेण विश्रान्तिः लभ्यते। चेतनाः हृदयाकाशे विशुद्धबोधचक्रे ध्यानं कुर्वन्ति; निर्भयेन मनः नाशय, दुःखानि न बाधिष्यन्ते। यदा अनिष्टेऽपि हर्षं समन्विष्यते, तदा मनसः शाखाः छिद्यन्ते—एषा मम निश्चयः। “एषः अहम्, एतत् मम” इति मनसः सीमा; तस्यैव चिन्तनस्य त्यागमात्रेण दातुः दानवत् स एव विलीयते। यथा विशदशरदि मेघः भिन्नः व्यपैति, तथा परमैक्ये संस्काररहितं मनः लीयते। यत्र शस्त्राणि, अग्निः, वातः च प्रचलन्ति, तत्र भीः स्यात्; किन्तु स्वावलम्बिनि, स्निग्धे, विशदे च, विकल्पाभावे का भीः? “एतत् शुभम्, एतत् अशुभम्” इति संस्काराः बाल्यादारभ्य नित्यं वर्तन्ते; तत्र पावनः जनकः इव शिशुम्, मनः शुभे संस्थापनीयम्। ये पञ्चमुखं इन्द्रियसिंहम्, संसारवनविस्तारकम्, हन्ति, ते एव मोक्षपदम् आप्नुवन्ति। भीषणाः आपदः, याः मोहाय सन्ति, चिन्तारूपात् एव उत्पद्यन्ते, मरुभूमौ मृगत्रिष्णिका इव। युगान्तवाताः वहन्तु, समुद्राः एकीभवंतु, द्वादश सूर्याः दहन्तु—विचाररहितस्य मनसः किंचिदपि न बाधते। मनःबीजात् शुभाशुभफलानि जायन्ते, तानि एव संसारकुञ्जरूपाणि, सप्तलोकाङ्कुराणि च। सर्वसिद्धयः केवलं विचारशून्यतया साध्यन्ते; तस्मात् विचाररहिते स्थिरः भव, तस्यैव आश्रये स्थितः। यदा मनः शनैः शनैः क्षीयते, तदा परमसुखं ददाति, यथा शमिताङ्गारः अन्तिमस्पर्शे उष्णतां ददाति। अपि च, मनः ब्रह्मणः परमधाम् इच्छति चेत् अपि, सः सूक्ष्मेऽणौ स्पष्टं दृश्यते, विभागेन प्रकटते। चिन्ताशक्त्या एव महद् दुःखं सृज्यते, शमशक्त्या इच्छितं फलम् सुलभम्; सन्तोषबलात् एव मनः जय, सदा अपिप्राप्तसन्तुष्ट्या विजयं प्राप्नुहि। यदा मनः परमसमत्वेन, आत्मज्ञस्य प्रज्ञया, अन्तःअहंकारशमनसंयमाभ्यां विशुद्धं भवति, तदा यदजातं तिष्ठति, तदेव अवशिष्यते। यत् किञ्चित् वस्तु, येन प्रकारेण, येन साधनेन मनः दृढं इच्छति, तदेव इच्छया पश्यति। एषः मनसः वेगः उत्पद्यते, नश्यति च; सः हेतुरहितः, सलिलस्य शान्तस्रोतसि बुद्बुदमालिका इव। यथा हिमस्य शैत्यं, कालिमस्य कालिमा, तथा मनसः चञ्चलता एव स्वरूपम्, एकरूपेण प्रबला। अयं चञ्चलस्य मनसः बलवान् वेगः, स्वगत्येव कारणं, कथं बलात् निरुद्ध्येत, हे ब्रह्मन्? क्वापि चञ्चलरहितं मनः न दृश्यते, यथा वह्नेः दाहः स्वभावः। एषा चञ्चलशक्तिः चेतनायाम् अधिष्ठिता, ताम् एव मनशक्तिं, विश्वविलाससारं, विद्धि। यथा वायोः स्थितिः न गत्यास्पर्शविना ज्ञायते, तथा चेतनायाः अस्तित्वं केवलं चञ्चलस्पन्दनैः। यत् चञ्चलरहितं, तत् मृतमनः इति कथ्यते, तदेव तपः, तदेव शास्त्रेषु मोक्षः इति कीर्त्यते। मनोनाशमात्रेण दुःखनिवृत्तिः सिध्यति, मनःसमुत्पत्तिमात्रेण परमदुःखम्। मनोऽसुरः यदा उदेति, तदा दुःखध्वनिं जनयति; अनन्तसुखार्थं तं यत्नेन नय। तस्य चञ्चलता एव अज्ञानम्, यदन्येन प्रवृत्तिरिति; विवेकतः तद् नाशय। अज्ञानस्य प्रवृत्तेः नाशेन, अन्तःशमेन च, यदा त्यागेन लीयते, तदा परमशिवः लभ्यते। यदस्तित्व-अनस्तित्वयोः मध्ये, यच्चेतनाजडयोः मध्ये, तत् एव मनः, द्वन्द्वस्वरूपम्। मनः यदा मूढतायां लीयते, तदा तद्विशेषेण मूढत्वेन गृह्यते, दृढसंस्कारबलात् जडत्वं प्राप्नोति। एवं श्रीरामाय भगवान् यः मनसोऽर्थं विवृणोति, सः मनःशमस्यैव परमोपायत्वं, तस्य च संसारदुःखविनाशकत्वं प्रतिपादयति।