यः स्वस्य सामर्थ्येऽपि, स्ववशे साध्ये च, केवलं मनःजयमात्रं न साधयति, तस्य निन्दा—सः नरमध्ये शृगालः इव। मनःशममन्त्रं विना, यः स्वयमेव प्रयत्नेन स्वकामनानां परित्यागेन साध्यः, शुभलाभः न सम्भवति। केवलं स्वचेतनया मनःजयेन, अत्र अनवच्छिन्नं, अनाद्यन्तं, निर्दोषं च स्थितिं प्राप्नोति। मनःशमस्य महिमा—यः इच्छितसिद्धेः अङ्गं अस्ति—तत्र गुरुवचनानि, शास्त्राणि, मन्त्राः, अन्यानि उपायाः तृणवत्। मनःरोगः, यदा निरवकल्पनायाः खड्गेन छिद्यते, तदा सर्वं ब्रह्मणि व्यापके शान्ते च लीयते। एतस्मिन्स्थितौ, यः स्वचेतनया, मनोमिथ्याभावविनाशेन लभ्यते, तस्य शुद्धमन्दाकिन्याः इव, शान्तस्य, निर्मलस्य च स्वरूपं, कः बाधते? नूनं, यः भाग्यं, मोहितमनसा कल्पितं, उपेक्ष्य, प्रयत्नचेतनया मनः अमनः करोति। दीर्घकालं तं अद्वितीयं परममार्गं अन्वेष्य, चेतनया मनः निग consumed, मनःपारं गच्छति। भवविचारविमुक्तः, परमबोधे स्थितः, मनः परमतत्त्वे लीनं कृत्वा, स्थिरः भव। परमप्रयत्नेन, मनः अमनः कृत्वा, तं परममार्गं प्राप्नोति—यत्र न तत्त्वं न अन्यत् किञ्चन। हे राम, मनः, दुर्बलः शत्रुः, मिथ्याप्रत्ययस्वरूपः, प्रयत्नेन शीघ्रं जयितुं शक्यते। शमः श्रीमूलम्; शमात् कर्मोत्पत्तिः; मनःजयेन, त्रैलोक्यविजयः अपि तस्य किमपि न अस्ति। यत्र शस्त्रैः, अग्निना, आपद्भिः, पतनैः वा किंचित् विक्षेपः न भवति, केवलं स्वभावनिवृत्तिः—तत्र कः विघ्नः, केन वा? ये अधमाः, स्वानुभवेऽपि शक्तिहीनाः, ते कथं विविधेषु व्यवहारेषु व्यवस्थितुं शक्यन्ते? "अहं पुरुषः", "अहं दृश्यः", "अहं जातः", "अहं जीवामि"—एते मिथ्याप्रत्ययाः, मनसो विक्षेपाः, असत्यात् उत्पन्नाः, क्षणिकाः च। अत्र कश्चन न म्रियते, न जायते; केवलं मनः, शरीरात् निर्गच्छति, स्वमृतिं जानाति, अन्यलोकं कल्पयति। यदा मनः इहत्यक्त्वा अन्यलोकं गच्छति, तत्र अन्यरूपेण प्रकटते; मोक्षपर्यन्तम् न नश्यति—तस्मात् मृत्युत्रासः न युक्तः। मनः, शरीररूपं धारयित्वा, इह परत्र च विहरति; मोक्षपर्यन्तं तिष्ठति—न अन्यत् रूपं तस्य। पुत्रे, भ्रात्रे, सेवके, अन्येषु जनाः दुःखम् अनुभवन्ति, किन्तु स्वमने दुःखं न भवति, यतः स्वचेतना न विरुध्यते—एषा मम दृष्टिः। सर्वतः, ऊर्ध्वतः, अधस्तः, पुनः पुनः चिन्तयित्वा, मनःशान्तिं विना अन्यः उपायः न अस्ति। शुद्धाचारं विना, यदा शुद्धज्ञानं हृदये उदेति, केवलं मनःलयेन विश्रान्तिः लभ्यते। चेतना हृदयाकाशे, शुद्धचक्रे, ध्यानं करोति; निर्भयम् मनः विनाशय, दुःखानि न बाधिष्यन्ति। यदा अनारम्भेऽपि आनन्दं अनुभूयते, तदा मनःस्य अङ्गानि छिद्यन्ते—एषा मम निश्चयः। "अहं", "मम", मनः एव एतावत्; केवलं न चिन्तयित्वा, दातुः दानवत् लीयते। शरद्व्योम्नि विदारितमेघस्य यथा विलयनम्, तथा परमाद्वितीयतत्त्वे मनः संस्काररहितं भवति। यत्र शस्त्राणि, अग्निः, वायुः च कार्यं कुर्वन्ति, तत्र भयम्; किन्तु आत्मनिष्ठे, सौम्ये, निर्मले च, विकल्पाभावे कः भयम्? "एतद् शुभम्", "एतद् अशुभम्"—एतानि बाल्यादारभ्य, अविच्छिन्नानि; माता बालकं यथा, मनः शुभे संयोजयेत्। ये पञ्चमुखसिंहं—इन्द्रियसिंहं—यः संसारवनं विस्तारयति, वधन्ति, ते मुक्तिपदं प्राप्नुवन्ति। भीषणाः आपदः, याः मोहं जनयन्ति, चिन्तारूपात् उद्भवन्ति, मरुभूमौ मरीचिका इव। युगान्तवाताः वात्यन्तु, समुद्राः एकीभवन्तु, द्वादश सूर्याः ज्वलन्तु—यस्य मनः विकल्परहितं, तस्य न किञ्चिद् हानिः। मनःबीजाद् शुभाशुभफलानि जायन्ते; एषा संसारझाटिका, सप्तलोकशाखाः। सर्वसिद्धयः केवलं विकल्पनिवृत्त्या साध्याः; विकल्पशासनं आश्रित्य, तस्य आधारं कुरु। मनः शनैः शनैः क्षीयमानम्, परमसुखं ददाति, मृतशिखा इव, शिखाशान्तिम् इच्छतः। मनः ब्रह्मणः परमधामे अपि गच्छति, तत्रापि सूक्ष्मांशे स्पृष्टं, विभक्तं, प्रकटितं च। केवलं विकल्पशक्त्या महाप्रपत्ति उपजायते; विकल्पशमशक्त्या इच्छितं फलम् सुलभम्। तुष्टिशक्त्या मनः जय, अन्वेषणरहितया सन्तोषेण विजयम् प्राप्नुहि। यदा मनः परमसमत्वेन, आत्मज्ञानेन, अन्तः अहंकारशमेन च शुद्धं, तदा अजन्मस्थितिः शेषः भवतु। यद् वस्तु, यथा, येन च, मनः तीव्रं इच्छति, तद् इच्छानुसारं पश्यति। मनःस्य तीव्रगति उत्पद्यते, लीयते च; कारणरहितम्, जलबिन्दुसंहतिः इव। हिमस्य शीतलता, कज्जलस्य कृष्णता, तथा मनःस्य चञ्चलता—एषा तस्य स्वरूपम्, एकमेव, तीव्रतम्। एतादृशस्य अतिचञ्चलस्य मनःस्य, यः केवलं स्वगत्याः कारणं, बलात् स्थापनं कथं संभवेत्, हे ब्रह्मन्? इति, मनःशमस्य महात्म्यं, मनःस्य स्वरूपं, तस्य जयः, तुष्टिः, विकल्पनिवृत्तिः, मुक्तिप्राप्तिः च, रामाय महर्षिः उपदिशति।