शृणु, हे राम, मनसो महागदस्य, आत्मन्येव प्रतिष्ठितस्य, परमार्थरूपमौषधं सम्प्रवक्ष्यामि—यत्स्वावलम्बनं, सुलभं च, विवेकपूर्वकं प्रयोज्यते। स्वयमेव प्रयत्नेन, साक्षात्कारविज्ञानबलात्, मनोभूतप्रेतः शीघ्रं निगृह्यते, यत्नेनाभिलषितविषयस्य परित्यागेन। यः पुरुषः क्लेशरहितः सन्, वाञ्छितविषयस्य परित्यागं कृत्वा, मनो जितवान् स्यात्, स एव गजेन्द्रदमनवत् मनोजय इति कथ्यते। स्वचेतनायाः प्रयासेन, शिशुवन्मनः संरक्षितव्यं; असतोऽर्थात् मिथ्यात् सत्यम् अभिमुखीकर्तव्यं, एवं तदुपदिष्टव्यम्। हे मुने, स्वमनोऽस्त्रस्य शस्त्रेण, चिन्तया दग्धं शास्त्रासक्तं मनः छित्त्वा, यथा लोहं लोहेन विधीयते। यथा शिशोर्मनः सर्वत्र सुलभं प्रेर्यते, तथैव मनोऽपि साधुजनाभिमुखं प्रेरयितुं शक्यते—किं तत्र दुष्करं नाम? धर्म्यकर्मणि प्रवृत्तः, यद् यत्नेन फलं जनयति, तत्र स्वयमेव मनः प्रज्ञया नियोजयेत्। यः स्वहिताय स्ववशं त्यक्तुं न शक्नोति, स नरशृगालः इव निन्द्यः। आत्मबुद्ध्या अप्रियं प्रियं चिन्तयन्, मनः शिशोः मल्लक्रीडायामिव सहजं वशं नयति। प्रयत्नेन, यत्नशीलतया, मनोऽश्ववत् निगृह्यते; मनोविरोधाभावात् ब्रह्मभावः सुलभः। यः स्ववशे सुलभेऽपि स्वमनोवशे कर्तुं न शक्नोति, तेषां लज्जा—ते मनुष्यशृगालाः। मनः शमोपदेशमन्त्रं विना, येन केवलं स्वप्रयत्नेन स्ववाञ्छत्यागः सिध्यति, शुभलाभः नास्ति। केवलं स्वचेतनया मनोजये कृतायाम्, अत्र निःशेषनिरुद्धनिर्मलनिर्विघ्नावस्था सिध्यति। मनः शमस्य महिम्नि, यः काम्यसाधनाङ्गम्, गुरुवचनानि, शास्त्राणि, मन्त्राश्च, अन्योपायाश्च तृणसमाः। मनःरोगस्य शमशास्त्रखड्गेन छेदने कृते, सर्वं ब्रह्मैव व्याप्य शान्तमभविष्यत्। आत्मसाक्षात्कारसम्पाद्येऽस्मिन्स्थिते, यत्र मनोमिथ्याविकल्पविनाशः, तत्र निर्मलमन्दाकाशसदृशस्य स्वभावस्य कः विक्षेपः? निश्चितं, मोहबुद्ध्या कल्पितं भाग्यं परित्यज्य, प्रयत्नेन स्वचेतनया मनोऽभावे नियोजय। तं परममार्गमेकं चिरकालं साधयित्वा, चेतनया मनो विलीनं कृत्वा, मनोऽपि अतीत्य भव। भावबुद्धिविरहितः, परप्रज्ञायां स्थितः, मनः पराचेतनायां लीनं कृत्वा, आत्मानं धृतिमन्तं कुरु। परमप्रयत्नाश्रयेण, मनः मनोऽभावे नीत्वा, तं परममार्गमाप्नुहि, यत्र त्वं नायमसि नान्यः। हे राम, मनः दुर्बलः शत्रुवद् भ्रान्तिप्रत्ययात्मा, प्रयत्नेनैव शीघ्रं जितुं शक्यते। शम एव श्रीमूलम्; शमात् कर्म जायते; मनोजये कृतायां, त्रैलोक्यविजयः अपि तुच्छः। यत्र शस्त्राग्निविपत्तिपतनाद्यपि लघुतरविक्षेपो नास्ति, स्वभावनिवृत्तिमात्रं तत्र, तत्र कः विघ्नः, केन वा? ये स्वानुभवविषयेऽपि अशक्ताः, ते कथं व्यवहारेषु प्रवर्तेरन्? अहं नरः, अहं दृश्ये, अहं जातः, अहं जीवामि इति मनःकल्पनाः; एतानि मिथ्याविकल्पाः, मनसोऽव्यवस्थितगतयः, अनृतात् उत्पन्नाः, क्षणिकाः च। न कश्चन अत्र वास्तवतो म्रियते, न च कश्चन जन्मनि; केवलं मन एव, शरीरं परित्यज्य, स्वमृतिं वेत्ति, अन्यलोकगमनं कल्पयति। यदा मनः इतः अन्यं लोकं गच्छति, तत्रान्यथैव प्रकटते; मोक्षपर्यन्तं न नश्यति—किं तर्हि मृत्युभयेन? मनः शरीररूपं कृत्वा अस्मिन्लोके परत्र च विचरति; मोक्षपर्यन्तं तिष्ठति, अन्यः नास्ति रूपभेदः। येषां पुत्रभ्रातृदासादिषु दुःखसम्भवः, तेषां स्वमने न दुःखमस्ति, आत्मचेतनायाः अविच्छेदात्—एषा मम दृष्टिः। सर्वतो, तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च, पुनः पुनः विचिन्त्य, मनःशम एव उपायः, अन्यो नास्त्येव। शीलातिरिक्तं, यदा हृदि शुद्धज्ञानं जायते, केवलं मनोलयेन विश्रान्तिः प्राप्यते। चेतना हृदयाकाशे विशुद्धबुद्धिचक्रे ध्यानं करोति; निर्भयेन मनः विनाशय, दुःखानि त्वां न बाधिष्यन्ति। यदि त्वमप्रिये हर्षं अनुभूतवान्, तर्हि मनसः त एवाङ्गानि छिन्नानि—एषा मम निश्चिता। एषा अहम्, एषा मम इति मन एव; एतद्भावनायाः अभावमात्रेण, दातुः दानवत्, मनः लयं गच्छति। यथा शरत्कालीननभसि भग्नमेघः विलयं याति, तथा परमसम्यगद्वैततत्त्वे मनः संस्काररहितं भवति। यत्र शस्त्रवह्निवाताः प्रवर्तन्ते, तत्र भयम्; आत्मन्यवलम्बिनि, स्निग्धे, विशदे, विकल्पाभावे किमपि भयम्? एषं शुभं, एषं अशुभम् इति बाल्यादारभ्य अबाधिताः भावनाः; तत्र पितृवत् साधुना मनः साधुयुक्तं कर्तव्यम्। ये पञ्चमुखसिंहं इन्द्रियसमूहं, संसारवनविस्तारकं, हत्वा, तत्रैव मुक्तिपदं विजितवन्तः। भयानकाः विपत्तयः, मोहकारिण्यः, विकल्पसम्भवात् एव, मरीचिका इव मारीचदेशे। यावदन्तकाले वाताः वहन्तु, समुद्राः एकीभवन्तु, द्वादशादित्याः प्रज्वलन्तु च—विचाररहितस्य मनसः किमपि न बाधते।