यथा तैलं तिलबीजेषु पेषणेन निष्पद्यते, तदनन्तरं निर्मलं दीर्घकालं तिष्ठति, तथा सुखदुःखयोः सङ्कोचः मनसः निरन्तरविचारेण प्रकाशते, इति योगवसिष्ठे भगवतः वसिष्ठस्य रामाय उपदेशः प्रवहति। हे राम, यत् 'देशः' 'कालः' इति कथ्यते, तत् केवलं कल्पनया एव; कल्पनाशक्त्या एव देशकालयोः सत्ताभासः दृश्यते। मनः शरीरस्य कल्पनां कुर्वन् निमज्जति, उदेति, सञ्चलति, हृष्यति, विक्रमति; परिपूर्णायां तस्यां कल्पनायां, वस्तुतः शरीरस्य कापि सत्ता नास्ति। एवं मनः अस्मिन्नेव शरीरे स्वकल्पनया विविधविकारैः उत्क्षिप्तं प्रचलति, यथा स्वगृहे वाजि स्वच्छन्दं धावति। अतः, यदा मनसि अन्तःक्लेशस्य भोगः नास्ति, तदा मनः निगृहीतमिव भवति, यथा पाशबद्धो गजः। यस्य मनः स्थिरं न चलति, स एव पुरुषः—अन्ये केवलं कीटाः इव कीटपङ्के। यस्य मनः पूर्वं चञ्चलं सन् एकदेशे स्थितमभवत्, स योगेन परमपदं प्राप्नोति, हे अनघ। मनः निगृहीते, संसारसम्ब्रान्तिः शान्तिमुपैति, यथा मन्दराचलस्य स्थगितमन्थने क्षीरसागरः शान्तो भवति। मनसि याः वर्धनाः जायन्ते, ताः कामविकल्पविकारेभ्यः—एवमेव ताः संसारविषवृक्षस्य बीजसञ्चाराः। मनः नीलोत्पलमिव चञ्चलं, तद्वृत्तयः मोहग्रस्ताः, मन्दबुद्धयः, प्रमादवेगिनः, मोहमदप्लुताः, चक्रगतभ्रमरेभ्यः पतन्ति। शृणु, हे राम, मनोव्याधेः श्रेष्ठं साधनं, स्वयमेव सुलभं, आत्मनि स्थितं, विवेकपूर्वकं प्रयोज्यम्। स्वयमेव यत्नेन, साक्षात्कारबलात्, मनःभूतभूतं शीघ्रं निगृह्य, विषयत्यागेन तं निगृह्यते। यः क्लेशातीतः विषयत्यागी, स एव विजितमनाः, यथा दन्तितमकः गजं जितवान्। आत्मज्ञानप्रयत्नेन शिशुवन्मनः रक्षितव्यम्, सत्यमसत्यम् संयोज्य शिक्षणीयम्। स्वमनेनैव, हे मुनि, चिन्तार्द्धदग्धं शास्त्रासक्तं मनः छित्वा, यथा लोहेन लौहम्। यथा बालस्य मनः सर्वत्र नियोज्यते, तथा मनः शुभे नियोज्यते—किं तत्र दुष्करम्? धर्मकर्मणि प्रवृत्तः स्वयमेव प्रयत्नेन चित्तेन मनः नियोजयेत्। यः स्वहिताय स्ववशे स्थितं त्यक्तुं न शक्नोति, स नराणां मध्ये कृमिवत् निन्दनीयः। अप्रीतिकमपि सुखरूपेण चिन्तयन्, मनः शिशुवत् मल्लेन सुलभं निगृह्यते। प्रयत्नेन च दृढेन, मनः अश्ववत् विजित्य, मनःवैरभावे ब्रह्मपदं प्राप्यते। ये स्ववशे स्थितं सुलभं कार्यं कर्तुं न शक्नुवन्ति, तेषां लज्जा—ते नरशृगालाः। मनःशममन्त्रं विना, यः स्वयमेव प्रयत्नेन स्वकामत्यागेन साध्यते, शुभगतिर्नास्ति। मात्रा मनोजयेन, आत्मज्ञानबलात्, अत्र अनवच्छिन्नं, अनाद्यन्तं, निर्मलं पदं भवतु। मनःशमस्य महिम्नि, यः कामसिद्ध्यङ्गत्वेन स्थितः, गुरुवचनानि, शास्त्राणि, मन्त्राः, अन्योपायाश्च तृणवत्। मनोव्याधेः शमने, अकल्पनाखड्गेन छित्त्वा, सर्वं ब्रह्मैव व्याप्तं शान्तं भवति। एतस्मिन्स्थितौ, आत्मज्ञानसाध्यायां, मनोविकल्पनाशे, निर्मलमिव मेघं स्वभावशान्तं कं कम्पयेत्? नूनं, दैवं येन कल्पितं, तदपि विस्मृत्य, प्रयत्नेन चित्तं मनोन्यस्त्वं नय। तं विशिष्टं परममार्गं दीर्घकालं गत्वा, चित्तं चैतन्येन दग्ध्वा, मनोऽतीतत्वं गच्छ। भवभावविकल्पात् मुक्तः, परमबोधे स्थितः, मनः परं चैतन्ये लीनं कृत्वा, अचलः भव। परमप्रयत्नाश्रयः, मनः मनोन्यस्त्वं नीत्वा, तं परममार्गं प्राप्नुहि, यत्र त्वं नायं नान्यदस्ति। हे राम, मनः दुर्बलशत्रुवत् मिथ्यादर्शनरूपं, केवलं प्रयत्नेन शीघ्रं विजेयम्। शम एव श्रेयसः मूलम्, तस्मात् कर्मोत्पत्तिः; मनोजये, त्रैलोक्यविजयोऽपि लघुतरः सिध्यति। यत्र दैवास्त्राग्निक्लेशपाताद्यपि किंचिदपि विक्षेपं न जनयन्ति, केवलं स्वभावनिवृत्तिः—कः तत्र विघ्नः? ये स्वानुभवेऽपि अशक्ता, ते कथं व्यवहारेषु प्रवर्तिष्यन्ते? 'अहं नरः', 'अहं दृश्ये', 'अहं जातः', 'अहं जीवामि' इत्यादयः विकल्पाः मिथ्याज्ञानात् उत्पन्नाः मनसः चेष्टाः, ताः नश्यन्ति। न कश्चन अत्र वास्तवतो म्रियते, न च कश्चन जायते; केवलं मनः शरीरे त्यक्ते स्वमृत्युम् अनुभवति, अन्यत्र गतिं कल्पयति। मनः गत्वा अन्यजगति, तत्रान्यरूपं धारयति, मोक्षपर्यन्तं न नश्यति—किं तर्हि मृत्योः भीः? मनः देहरूपं कृत्वा, अस्मिन्लोके परत्र च सञ्चरति; मोक्षात्पूर्वं तस्य नान्यद्रूपं। यः पुत्रे भ्रात्रि दासे वा दुःखमुपजायते, तदात्मनः न भवति, यतः स्वचैतन्ये न विक्षेपः—एष मे मतिः। सर्वतो विचार्य, पुनः पुनः, नूनं मनःशमनं विना अन्यः उपायो नास्तीत्यहं पश्यामि। एवं भगवतः वसिष्ठस्य वचनानि, मनसः स्वरूपं, तस्य निग्रहम्, चित्तशमस्य महत्त्वं, आत्मप्रयत्नस्य प्रभावं च, रामाय निरूपितानि, शान्तिपथस्य साक्षात्करणाय।