यथा जलस्य प्रवाहाः, बिन्दवः, फेनः, शोभा च दृश्यन्ते, तथा सर्वेऽपि विचित्रा विस्मयजनकाः प्रपञ्चाः चैतन्यात एव उत्पद्यन्ते। स्वस्य चित्तकर्मापि जाग्रद्दशायां स्वप्नदशायां च, यथारुचि भेदं वहन्ति, नटस्य यथा विविधा भूमिकाः स्वीक्रियन्ते। यथा लवणस्य चाण्डालभावोऽपि केवलं आविर्भावशक्त्या जायते, तथा एषः संसारः अपि केवलं मनसः कल्पनया अनुभव्यमानः इव दृश्यते। यद् यथा किञ्चिद् उपलभ्यते, तत् तद्रूपेणैव साक्षात् प्रकटते; मनसः संकल्पेन सृष्टिः—यथेष्टं रूपं धारयति। देहिनां मध्ये मनः नगर्यः, नद्यः, पर्वतान् च विविधरूपेण गृह्णाति, जाग्रद्-स्वप्नयोः भ्रान्तिं उत्पादयति। मनश्च आविर्भावशक्त्या देवत्वं, दानवत्वं, सर्पत्वं, पर्वतत्वं वा लवणवत् प्राप्नोति। नरत्वात् स्त्रीत्वं, पितृत्वात् पुनः पुत्रत्वं च, नटस्य यथा स्वयं चेष्टया भूमिकापरिवर्तनं, तथा मनः शीघ्रं रूपं परिवर्तयति। संकल्पेनैव नश्यति, संकल्पात् पुनरुत्पद्यते; दीर्घाभ्यासेन मनः प्राणिनां भावं प्राप्नोति, यद्यपि तस्य स्थिरं स्वरूपं नास्ति। स्वकल्पनाभ्रमणेन मनः वासनावातैः वह्यमानं, विविधेषु योनिषु प्रविश्य, सुखदुःखभयाभयादीन् अनुभवति। सुखदुःखे मनसि एव स्थिते, तिलबीजस्थतेलवत्, देशकालानुसारं स्थूलानि सूक्ष्माणि वा भवतः। यथा तिलात् तैलं पेषणेन निष्पद्यते, तथा निरन्तरचिन्तनात् सुखदुःखे मनसा सघनं कृत्वा प्रकाशेते। हे राम, यद् "देशः कालः" इति कथ्यते, तदपि केवलं कल्पनया; कल्पनाशक्त्या एव देशकालयोः सत्त्वाभासः। मनः शरीरारोपेण प्रविलीयते, उदेति, सञ्चलति, हृष्यति, उत्प्लवते; तद्रूपे पूर्णे तु शरीरस्य वस्तुतः अभावः। मनः अस्मिन्शरीरे स्वकल्पितोत्कर्षेण, हर्षेण च, स्वयमेव उत्प्लवते, यथा गोष्ठे अश्वः धावति। अतः, यदा अन्तःक्लेशेऽनभ्यसनं, तदा मनः निग्रहीतम्, यथा यत्नेन बद्धः हस्ती। यस्य मनः न चलति, शस्त्रेण स्थापनं स्तम्भवत्, सः एव पुरुषः; अन्ये कीटाः कर्दमे इव। यस्य मनः एकत्र स्थितं, सः योगेन परं पदं प्राप्नोति, हे निष्पाप। मनः निग्रहीते, संसारविकल्पः विश्राम्यति, यथा मन्दराचलनिवृत्तौ क्षीरसागरः शान्तो भवति। यद् यद् भोक्तुकामनाभ्रमणेन मनसि विकारः जायते, तानि एव संसारवृक्षस्य विषबीजानि। मनः नीलोत्पलमिव चञ्चलम्, मोहग्रस्तैः जनैः परिवेष्टितम्—ये मूढाः, शीघ्रदोषयुक्ताः, मदमत्ता, मोहशिथिलाः, चक्रभ्रमणेन विदीर्णचित्ताः, भ्रमराणामिव चक्रे पतन्ति। शृणु, अतः परं मनोग्रहो महाव्याधेः आत्मन्येव स्थितं, सुलभोपायं, उत्तमं भेषजं, यत् विवेकपूर्वकं सेवितव्यं। स्वयमेव यत्नेन, आत्मबोधबलात्, मनोभूतं प्रेतं निगृह्य, वाञ्छितविषयं त्यक्त्वा, शीघ्रं जेतव्यम्। यः क्लेशरहितः, वाञ्छितवस्तुं परित्यज्य, मनः विजित्य तिष्ठति, सः हस्तिप्रशान्तवत् विजेता इति कथ्यते। स्वबोधयत्नेन बालमनः रक्षितव्यं, सत्यम् असत्यं च संयोज्य, तदुपदेशः करणीयः। हे मुनि, चिन्तायुक्तं शास्त्रासक्तं मनः स्वमनेनैव छित्वा, यथा लोहं लोहेन छिद्यते। यथा बालस्य मनः यत्र तत्र नियोज्यते, तथा शुभे अन्तर्मुखीकर्तुं किं दुःखतरम्? धर्मकर्मणि प्रवृत्ते, यत् फलदं, तत्र स्वयमेव मनः यत्नेन नियोजनीयम्। यः स्ववशे स्थितं स्वहिताय परित्यक्तुं न शक्नोति, सः निन्दनीयः, सः मनुष्येषु कृमिवत्। अशुभमपि शुभवद् बुद्ध्या चिन्तयित्वा, मनः बालवत् मल्लेन सुग्रहणीयम्। पुरुषयत्नेन, प्रयत्नेन मनः अश्ववत् जेतव्यम्; मनोद्वेषाभावेन ब्रह्मभावः लभ्यते। ये स्ववशे स्थितं सुलभं कार्यं न साधयन्ति, त एव निन्दनीयाः, ते मनुष्येषु शृगालाः इव। मनोशममन्त्रं विना, यः केवलं स्वयमेव प्रयत्नेन वाञ्छानिवृत्त्या सिध्यति, शुभलाभः नास्ति। केवलं स्वबोधेन मनोजये सति, अत्र अनवच्छिन्नं अनाद्यन्तं निर्मलम् अवस्थां प्राप्नुहि। मनःशमस्य महिम्नि, यः काम्यसिद्ध्यङ्गं, गुरुवचनानि, शास्त्राणि, मन्त्राः, अन्योपायाश्च तृणसमा एव। यदा मनोरोगः अकल्पनायाः खड्गेन छिद्यते, तदा सर्वं व्यापकम् शान्तम् ब्रह्म एव भवति। यस्यात्मबोधेन, मनःकृतविकल्पविनाशेन, निर्मलमेघसदृशस्य स्वभावः, तं कः क्षोभयेत्? नूनं, मोहिता मनसा कल्पितं दैवं परित्यज्य, प्रयत्नबोधाभ्यां मनः अमनः कृत्वा नय। दीर्घकालं तं अद्वितीयं परमार्गं अनुसृत्य, चैतन्येन मनः भस्मीकृत्य, मनोऽपि अतीतः भव। भवविकल्परहितः, परबोधे स्थितः, स्थिरः भव, मनः परचैतन्ये लीनम्। परमप्रयत्नाश्रयः, मनः अमनः कृत्वा, तं परमार्गं प्राप्नुहि, यत्र त्वम् नायम् न अन्यः कश्चन।