एकदा भगवतः वसिष्ठस्य वचांसि रामाय प्रवर्तन्ते स्म, यत्र चित्तस्य स्वरूपं तस्य च विचित्रगतयः प्रकाशन्ते। एकस्याः स्त्रियाः यथा सुमनोहरमालाभरणा, लीलया चलितलोचना, स्वदेहे काष्ठपट्टिकायां वा प्राचीरायामिव आसक्तापि, तत्रापि चित्तं तस्याः अन्यत्रैव प्रवृत्तमस्ति, तद्वत् चित्तस्य विचित्रा वृत्तयः दृश्यन्ते। यदा चित्तं कुतरचित्तं भवति, तदा कण्ठारेऽपि वसन्, विरक्तः स्वहस्तं व्याघ्रेण दष्टमपि न जानाति। मुनिनः चित्तं दुःखमपि सुखं करोति, सुखमपि दुःखवत्, त्वरया स्वभावेनैव, यथा कःचित् सुभगः। यदा चित्तं अन्यत्र प्रवृत्तं, तदा श्रमात् कथायामपि व्यवधानं भवति, यथा लता कुलिशेन छिद्यते। गृहस्थोऽपि यदा चित्तस्य गम्भीरासक्तौ पतति, तदा स भ्रमदुःखं अनुभवति, यथा गुहास्वपि, मेघेषु, गिरिदुर्गेषु वा नष्टः। स्वप्ने च चित्तं यदा दीप्तिमान् भवति, तदा हृदये क्षणेन नगराणि पर्वतानि च आकाशवत् व्याप्य दृश्यन्ते। स्वप्ने च चित्तं यदा विवेकिनं न भवति, तदा स्वयं तरङ्गानिव समुद्रः, नगरपर्वतानि उत्पादयति। यथा समुद्रात् जलतरङ्गाणि शिखराणि चोत्पद्यन्ते, तथा देहे चित्तात् स्वप्नपर्वतानि नगरराज्यं च जायते। यथा अंकुरात् पत्रपुष्पफलानि जायन्ते, तथा चित्तात् जागरितस्वप्नमायाः प्रवर्तन्ते। यथा सुवर्णाभरणानि सुवर्णात् न पृथक्क्रियन्ते, तथा जागरितस्वप्नकर्मणां विभूतयः चैतन्यात् न पृथक्। यथा जलात् स्रोतांसि बिन्दवः फेनः शोभा च दृश्यन्ते, तथैव चैतन्यात् सर्वा विचित्रा विभूतयः प्रवर्तन्ते। यद् यद् चित्तवृत्त्या गृह्यते, तद् तद् जागरितस्वप्नरूपेण अभिनयात् नटवत् प्रकाशते। यथा लवणस्य चाण्डालतां रूपशक्त्या दृश्यते, तथा जगत् अपि केवलं चित्तकल्पनया अनुभूयते। यद् यद् यथा दृश्यते, तत् तद् तदा साक्षात् दृश्यते; चित्तकल्पनया यथेष्टं रूपं निर्मीयते। चित्तं देहिनां मध्ये नगरनद्यादिरूपाणि गृह्णाति, जागरितस्वप्नमायां निर्माति। रूपशक्त्या चित्तं देवदानवसर्पगिरिरूपाणि लवणवत् प्राप्नोति। नरत्वात् स्त्रीत्वं, पितृत्वात् पुनः पुत्रत्वं, नटवत् स्वेच्छया चित्तं रूपाणि परिवर्तयति। संकल्पात् विनश्यति, संकल्पात् पुनः उदेति; दीर्घाभ्यासेन चित्तं जीवभावं प्राप्नोति, रूपनिरपेक्षं सन्। चित्तं स्वकल्पनाभिः भ्रमितं, वासनावातैः नीतं, संकल्पेन विविधयोनिषु प्रविश्य, सुखदुःखभीतिशान्त्यादीनि अनुभवति। सुखदुःखं चित्तस्थं, यथा तिलबीजेषु तैलम्; देशकालानुसारं स्थूलं वा सूक्ष्मं वा भवति। यथा तिलात् तैलं पेषणेन निष्पद्यते, तथा चित्तचिन्तनात् सुखदुःखं स्फुटं भवति। हे राम, यद् देशः कालः इति कथ्यते, स एव केवलं कल्पना; कल्पनाशक्त्या देशकालयोः सत्ताभासः दृश्यते। चित्तं देहरूपकल्पनायां निमग्नं, उदितं, सञ्चलितं, प्रमुदितं, विक्रान्तं च भवति; कल्पनायां पूर्णायां देहो नास्त्येव। चित्तं देहे स्वकल्पितेषु वेगेषु प्रमोदेषु च स्वकल्पनया ह्रियमाणं, स्वगृहे श्वेताश्व इव विक्रान्तं। अतः, यदा अन्तःक्लेशे नास्ति, चित्तं निगृहीतं भवति, यथा यन्त्रे बद्धो गजः। यस्य चित्तं न चलति, यथा शिलास्तम्भः शस्त्रेण निश्चलः, स एव पुरुषः; अन्ये पङ्के कृमयः इव। यः पूर्वं चञ्चलं चित्तं एकत्र स्थितं कृत्वा, ध्यानयोगेन परां स्थितिं व्रजति, हे निष्पाप। निगृहीते चित्ते संसारभ्रमः शमं गच्छति, यथा मन्दरगिरिं विना क्षीरसागरः शान्तः। यानि चित्ते भोगाभिलाषविभ्रमात् उपजन्यन्ते, तानि एव संसारविषवृक्षस्य बीजानि। चित्तं नीलोत्पलवत् चञ्चलं, तद् मोहितैः, जडैः, त्वरितमूढैः, मदमूढैः, भ्रमचक्रे क्षिप्तचित्तैः, यथा भ्रमराः चक्रवर्त्मनि पतन्ति। शृणु, हे राम, चित्तरोगस्य परं औषधं, स्वसंस्थं, सुलभोपयोग्यं, विवेकयुक्तं। स्वयमेव प्रयत्नेन, स्वानुभवशक्त्या, चित्तभूतं भूतं शीघ्रं निगृह्य, विषयत्यागेन, परिश्रमेण। यः क्लेशरहितः सन्, विषयत्यागकृतः, स एव चित्तविजयी, यथा दन्तदमनं कृतवान् दन्तदामकः। आत्मविवेकप्रयत्नेन बालवत् चित्तं रक्षितव्यं, सत्-असत् विवेकतः संगम्य, शिक्षयितव्यं च। स्वचित्तखड्गेन, हे मुने, चिन्तार्द्धचित्तं शास्त्रासक्तं चित्तं छेत्तव्यं, यथा लौहम् लौहेन। यथा बालस्य चित्तं तत्र तत्र नियोज्यते, तथा चित्तं शुद्धे प्रवर्तयितुं शक्यते, तत्र किम् अत्यन्तदुष्करं? यदा धर्मकर्मणि प्रवृत्तिः, तदा स्वप्रयत्नविवेकाभ्यां चित्तं नियोज्यम्। यः स्ववशे स्वहिते च त्यागे कठिनत्वं पश्यति, स लज्जास्पदं, स जन्तुषु कृमिवत्। स्वबुद्ध्या अप्रियं प्रियवद् चिन्तयन्, बालस्य मल्लस्य वशे यथा, तथा चित्तं सुगृह्यते। प्रयत्नपरिश्रमेण चित्तं जितं भवति, यथा अश्वः; चित्तद्वेषे रहिते, ब्रह्मभावः लभ्यते। एवं वसिष्ठस्य उपदेशेन, रामः चित्तस्य मायामयं विश्वं, तस्य निग्रहस्य च उपायं, आत्मन्येव स्थितं औषधं च श्रुतवान्।