मनः स्वभावतः अन्तः प्रवर्तमानं विक्षिप्तवासनाबलात् चलति, बहिः च गिरिप्रवाहनभसागरनगरेषु क्रीडति। जागरितावस्थायां मनः इच्छितं वस्तु अमृतस्वादं आनयति, अनिच्छितं तु विषत्वेन अनुभवयति, यद्यपि तत्तत्त्वतः अमृतमेव। सर्वावस्थाविस्मयं उपेक्ष्य, मनः विषयेषु इच्छितरूपं सृजति। गत्याम् अनिलवत्, प्रकाशे तेजः, द्रव्येषु द्रवत्वं—एवं विज्ञानशक्तिसंयुक्तं मनः स्वस्वरूपं धारयति। पृथिव्याम् कठिनत्वं, शून्यावस्थायाम् रिक्तत्वं, सर्वत्र च यथाकामं विज्ञानयुक्तं मनः स्वस्वरूपं धारयति। एतत् मनः श्वेतं कृष्णं करोति, कृष्णं श्वेतं करोति; देशकालयोः अपेक्षां विना अस्य शक्तिं पश्य। मनसि अन्यत्र लीनं सति, यद्यपि अन्नं जिह्वया सुपिष्टं, तस्य स्वादः न अनुभवः। यद् मनसा दृश्यते तत् दृश्यते, यद् मनसा न दृश्यते तत् न दृश्यते—यथा तमसि रूपं न इन्द्रियैः गृहीते मनसः विना। मनः इन्द्रियैः आनन्दं अनुभवति, इन्द्रियाणि तु मनसः विना न आनन्दयन्ति; इन्द्रियाणि मनसः एव उत्पाद्यन्ते, मनः तु इन्द्रियैः न उत्पाद्यते। ये मनः-शरीरयोः अत्यन्तविलक्षणत्वे एकत्वं विजानन्ति, ज्ञातृज्ञेययोः च तत्त्वं जानन्ति, ते महात्मानः वन्दनीयाः पण्डिताः सन्ति। यथा काचित् स्त्री नवपुष्पैः अलङ्कृता, चपललोचना, क्रीडायुक्ता, काष्ठपट्टिकायामिव देहे आसक्ता अपि, विमूढचित्ता एव तिष्ठति। मनसि अन्यत्र लीनं सति, विरक्तः जनः अरण्ये अपि स्वहस्तं न वेत्ति, यद्यपि तं व्याघ्रेण दष्टः। दुःखं अतितीव्रं सुखत्वेन, सुखं दुःखत्वेन कर्तुं, मुनिना मनः शीघ्रं स्वभावतः परिवर्तते। मनसि अन्यत्र लीनं सति, यद्यपि कथा प्रयत्नेन कथ्यते, सा मध्ये एव छिद्यते, यथा लता काष्ठेन छिद्यते। गृहीतः अपि गृहस्थः मनसि आसक्ते गाढे, क्लेशं मोहजन्यं अनुभवति, गह्वरमेघकन्दराभिः भ्रमितः इव। स्वप्ने मनः प्रकाशवत् सति, हृदि सहसा नगरीनदीगिरयः आकाशवत् विस्तीर्णाः दृश्यन्ते। स्वप्ने मनः विक्षिप्तं सति, स्वयमेव गिरिश्रृङ्गनगरीः अनुक्रमेण सृजति, यथा क्षुब्धसागरः स्वयमेव तरङ्गान् उत्पादयति। यथा सलिलसमुद्रे तरङ्गशृङ्गावलयः उद्भवति, तथा शरीरे मनः स्वप्नगिरिनगरराज्यादीन् उत्पादयति। यथा अंकुरात् पत्रलतापुष्पफलानि जायन्ते, तथा मनसः जागरस्वप्नमायाः विविधानि रूपाणि उत्पद्यन्ते। यथा सुवर्णाभरणानि सुवर्णात् न पृथक्, तथा जागरस्वप्नकर्मशोभा विज्ञानात् न पृथक्। यथा जलधाराबिन्दुफेनरूपशोभाः जलात् दृश्यन्ते, तथा विज्ञानात् सर्वे विविधाश्चर्या उत्पद्यन्ते। एषा स्वस्य मनसः क्रिया, जागरस्वप्नरूपेण दृश्यमाना, यथारुचि विविधवेषधारिणी नटवत् व्यवहारं करोति। यथा लवणस्य चाण्डालयावस्था आभासबलात् अभवत्, एवं एषः संसारः अपि केवलं मनोविकल्पजन्यः अनुभूयते। यद् यथा उपलभ्यते, तत् तदा एव प्रकट्यते; मनसः संकल्पसृष्टिः—यथा इच्छसि तथा आकुरु। मनः देहिनां मध्ये विविधनगरीनदीगिरिरूपं धारयति, जागरस्वप्नमायां उत्पादयन्। मनः आभासबलात् देवेन्द्रराक्षससर्पगिरिरूपं लभते, यथा लवणः। नरात् स्त्री भवति, पितुः पुत्रः पुनः भवति; यथा नटः स्वेच्छया शीघ्रं वेशपरिवर्तनं करोति, तथा मनः अपि। संकल्पेन नश्यति, संकल्पात् पुनरुत्पद्यते; दीर्घाभ्यासात् मनः जीवावस्थां याति, यद्यपि तस्य न काचित् निश्चितरूपा अस्ति। मनः स्वविकल्पैः मोहितं, गाढवासनावातैः नीयमानं, संकल्पेन विविधयोनिṣu प्रविश्य, सुखदुःखभयाभयं अनुभवति। सुखदुःखे मनसि स्थिते, तिलबीजस्थतेलवत्; देशकालानुसारतः तानि स्थूलानि वा सूक्ष्माणि वा भवन्ति। यथा तिलात् पेषणेन तैलम् उत्पद्यते, तथा मनसः नित्यचिन्तनात् सुखदुःखे घनत्वं प्राप्य प्रकटे भवतः। हे राम, यत् 'देशः' 'कालः' इति कथ्यते, तदेव कल्पना; कल्पनाबलात् एव देशकालयोः सत्त्वम्। मनः, देहकल्पनायाम्, उपशम्य, उत्थाय, चलित्वा, हृष्ट्वा, प्लुत्वा च चरति; कल्पनापूर्तौ तु न देहः अस्ति। मनः अस्मिन्नेव देहे, स्वकल्पितोत्कम्पप्रवाहैः, स्वयमेव सृष्टं, अश्वः स्वकक्षे धावन्निव, प्लवते। अतः, यदा अन्तर्बहिर्विक्षेपे नास्ति, मनः आत्मनिग्रहं प्राप्नोति, यथा दाम्ना बद्धः गजः। यस्य मनः न चलति, यथा शस्त्रस्थम्भः, सः एव पुरुषः; अन्ये पङ्के कृमयः इव। यस्मिन् मनः चञ्चलं स्थित्वा एकदेशे प्रतिष्ठितं, सः ध्यानयोगेन परां स्थितिं व्रजति, हे निष्पाप। मनः निगृहीते, संसारविप्लवः उपशाम्यति, यथा क्षीरसिन्धुः मन्दराचलेन अमन्थ्यमानः शान्तो भवति। यानि यानि मनसि भोगवासनाव्यामोहात् उत्पद्यन्ते, तानि एव संसारवृक्षविषबीजस्य मूलानि। मनः, नीलोत्पलवत् चपलम्, तैः मोहग्रस्तैः—मन्दबुद्धिभिः, मोहवेगेन शीघ्रं भ्रमद्भिः, मदमूढैः, भग्नचित्तैः च—परिवेष्टितम्, चक्रभ्रमणमग्नमधुमक्षिकावद्, पतति।