यदा मनः चक्षुषो रूपं गृह्णाति तदा दृश्यं पश्यति; श्रोत्रस्य भावं धारयति तदा शब्दं शृणोति; स्पर्शस्य संसर्गे स्पर्शानुभवः जायते; घ्राणस्य गन्धान्वेषणे गन्धानुभवः प्राप्तः। मनः एव देहस्थं विविधकार्ये एकमात्रं कर्तारं यथाऽभिनेताऽपि नाटके स्वकार्यं कुर्यात्। रसग्रहणेन मनः रसज्ञं भवति; एवं विविधेषु कार्येषु मनः एव देहे सर्वं कृत्यं करोति। एतत् मनः वस्तूनि लघूनि वा दीर्घानि वा करोत्, सत् वा असत् वा उत्पादयति, मधुरं तिक्तं करोति, शत्रुं मित्रं करोति। यद् रूपं मनसि जायते, तस्यैव साक्षात् अनुभवः अत्र दृश्यते, सूक्ष्मभूतानां अनुभवानुसारम्। रूपबलात् हरिश्चन्द्रस्य मनः स्वप्नवस्तुषु निमग्नं यत्र एको रात्रिः द्वादशवर्षाणि अभवत्। मानसिकानुभवेन इन्द्रद्युम्नस्य ब्रह्मनगरस्थस्य युगं क्षणः अभवत्। सुखमनोवृत्त्या रौरवः अपि सुखमयः भवति; बन्धनं राजत्ववत् अनुभूयते यः प्रातः तं लप्स्यति। यदा मनः जय्यं भवति, सर्वेन्द्रियाणि अपि जय्यानि भवन्ति; यथा मुक्ताफलमालायाः सूत्रदाहे स्खलनम्। सूक्ष्मं सर्वत्र स्थितं साक्षिरूपं चैतन्यबलं सर्वत्र स्वरूपे स्थिरं तिष्ठति। रामस्य आत्मस्वरूपेण, यः सर्वावस्थाः अनुसरति, ज्ञानविषयेभ्यः अविभक्तः, जडदेहः अपि चैतन्यवत् भवति। अन्तः मनः विक्षिप्तवृत्त्या सञ्चरति, बहिः पर्वत-नदी-आकाश-सागर-नगरादिषु क्रीडति। जाग्रति इच्छितं वस्तु अमृतस्वादं करोत्; अनिच्छितं विषं करोत्, यद्यपि तत् अमृतम्। सर्वावस्थाविस्मयं परित्यज्य, मनः इच्छितं रूपं वस्तुषु उत्पादयति। सञ्चरणे वायुवत्, प्रकाशे ज्योतिरूपेण, द्रवेषु द्रवत्वेन—चैतन्यशक्तिसंयुक्तं मनः। पृथिव्यां कठोरत्वं, शून्यावस्थायां शून्यता, सर्वत्र इच्छानुसारं मनः चैतन्ययुक्तं स्वस्वरूपं धारयति। मनः श्वेतं कृष्णं करोति, कृष्णं श्वेतं करोति; देशकालं नापेक्षते—तस्य बलं पश्य। यदा मनः अन्यत्र निमग्नं तिष्ठति, तदा जिह्वया खादितं भोजनं अपि न स्वादयति। यद् मनसा दृश्यते तदेव दृश्यते; यद् मनसा न दृश्यते तन्न दृश्यते—यथा अन्धकारे इन्द्रियैः रूपं न दृश्यते मनः विना। मनः इन्द्रियैः रमते; इन्द्रियाणि मनः विना न रमन्ते; इन्द्रियाणि मनसः उत्पाद्यन्ते, मनः इन्द्रियैः न उत्पाद्यते। ये मनः-शरीरयोः अत्यन्तं भिन्नत्वं एकत्वं च जानन्ति, ज्ञाता ज्ञेयम् च जानन्ति—ते विद्वांसः महात्मनः पूज्याः। यथा स्त्री पुष्पैः भूषिता, क्रीडन्ती, चञ्चलनेत्रा, काष्ठ-प्रासादवत् देहे आसक्तापि, मनः अन्यत्र तिष्ठति। यदा मनः अन्यत्र निमग्नं तिष्ठति, तदा वनस्थः विरक्तः स्वहस्तं अपि न पश्यति, यद्यपि तं व्याघ्रः दंशति। दुःखं तीव्रं सुखं कर्तुं, सुखं दुःखं कर्तुं, साधोः मनः शीघ्रं स्वभावं परिवर्तयति, सदा सहजतया। यदा मनः अन्यत्र निमग्नं तिष्ठति, तदा कथा प्रयत्नेन अपि कथ्यते, तस्य प्रवाहः छिद्यते, यथा लता काष्ठेन छिद्यते। गृहस्थः अपि, मनः गाढासक्तौ निमग्नं तिष्ठति, मोहदुःखं अनुभवति, यथा गह्वरे, मेघे, खन्दे नष्टः। यदा मनः स्वप्ने दीप्तं भवति, तदा हृदि नगरेषु पर्वतेषु आकाशवत् विस्तृतः सम्पूर्णः दृश्यते। यदा मनः स्वप्ने विक्षिप्तं भवति, तदा तस्मिन्न एव नगरपर्वतपरम्परा उत्पादयति, यथा समुद्रः तरङ्गान् उत्पद्यते। यथा समुद्रजलात् तरङ्ग-शृङ्ग-संवृद्धिः, तथा देहे मनः स्वप्नपर्वत-नगरराज्यं उत्पादयति। यथा अंकुरात् पत्र-लता-पुष्प-फलानि जायन्ते, तथा मनसः जाग्रत-स्वप्नमायाः विविधा उत्पद्यन्ते। यथा सुवर्णाभूषणं सुवर्णात् न पृथक्, तथा जाग्रत-स्वप्नकृत्यस्य विभवः चैतन्यात् न पृथक्। यथा जलात् धाराः, बिन्दवः, फेनः, शोभा दृश्यते, तथा चैतन्यात् सर्वे विविधा अद्भुताः उत्पद्यन्ते। एषा मनसः क्रिया, जाग्रत-स्वप्नानुभूति रूपेण, यथाऽभिनेताः स्वादानुसारं भूमिकाः धारयति, तथा विविधं रूपं धारयति। यथा लवणस्य चाण्डालत्वं रूपबलात् उत्पादितम्, तथा एषं जगत् मनोकल्पनया अनुभव्यम्, यद्यपि तद् केवलं मानसिकम्। यद् यथा दृश्यते, तदा तस्यैव रूपेण साक्षात् उत्पाद्यते; मनसः कल्पनया—यथा इच्छसि तथा रूपं कुरु। मनः देहस्थेषु विविधनगर-नदी-पर्वतरूपं धारयति, जाग्रत-स्वप्नमायां उत्पादयति। मनः रूपबलात् देवत्वं, दानवत्वं, नागत्वं, पर्वत्वं च लवणवत् प्राप्तुम् शक्नोति। पुरुषत्वात् स्त्रीत्वं, पितृत्वात् पुनः पुत्रत्वं, यथा अभिनेताः स्वेच्छया भूमिकाः परिवर्तयति, तथा मनः। इच्छया नश्यति, इच्छया पुनः जायते; दीर्घाभ्यासेन मनः जीवभावं प्राप्नोति, यद्यपि तस्य स्थिरं रूपं नास्ति। मनः स्वकल्पनया भ्रमितं, गाढवासनावायुभिः नीतं, इच्छया विविधयोनिṣu प्रविश्य सुख-दुःख-भय-शरणं अनुभवति। सुख-दुःखं मनसि स्थितं, यथा तिलबीजमध्ये तैलं; देशकालानुसारं तौ स्थूलं वा सूक्ष्मं वा भवतः। एवं मनसः अद्भुतं बलं, विविधरूपधारणं, चैतन्यशक्त्या अनुप्राणितं, सर्वत्र अनुभव्यम्।