यदा मनः अतिविक्षिप्तं भवति, तदा शशाङ्कात् विद्युत्सम्प्रसूतिः दृश्यते। अमृतं अपि, यदि तद्विषरूपेण उपभुज्यते, विषवत् परिणामं जनयति। मनः वासनाभिः संलिप्तं, नगरग्रामादिकान् सत्यमिव पश्यति, यद्यपि तानि असत्यानि; जाग्रदवस्थायामपि स्वप्नानुभवमिव अनुभवति। सर्वस्य मोहरूपस्य एकमेव कारणं बलवती मनसः वासना; सा तु यत्नेन मूलतः उद्धर्तव्या, छेत्तव्या। वासनाजालाकृष्टं मनः, मृगस्येव, जनानां संसारकानने पतति, अशक्तं भवति। यदा विवेकबलात् जीवस्य वासनाः विनश्यन्ति, तदा तस्य प्रकाशः मेघरहिते दिवाकरे इव प्रकाशते। अतः, केवलं मन एव पुरुषः, न तु देहः; देहः जडः, मनः तु न जडं न च अजडम्, इति बुधाः जानन्ति। यद् यद् मनसा क्रियते, तत् तु वास्तवमेव, हे राम; यद् यद् मनसा त्यज्यते, तत् तु वास्तवमेव, हे राघव। इदं सर्वं जगत् केवलं मनः; पर्वताः मनः, आकाशः मनः, पृथिवी मनः, वायुश्च मनः, महाभूतानि अपि मन एव। यदि मनः वस्तूनि स्वकल्पनया न सम्बध्यते, तर्हि सूर्यादयः अपि प्रकाशवन्तः न दृश्यन्ते। मन एव मोहं गृह्णाति; यस्य मनः मोहग्राही, स एव मोहितः; देहस्य मोहः न मोहरूपः, शवस्येव। मनः चक्षुषः स्वभावं गृह्णाति तदा पश्यति, श्रोत्ररूपं गृह्णाति तदा शृणोति, स्पर्शे संस्पर्शरूपं, घ्राणे घ्राणरूपं प्राप्नोति। रसनेन रसस्वरूपं भवति; एवं मन एव शरीरान्तर्गतः नानाविधकर्मसु नटवत् प्रवर्तते। एतत् मनः वस्तूनि लघूनि दीर्घाणि वा करोति, सत्तां नास्तित्वं वा जनयति, माधुर्यं तिक्तत्वं वा, शत्रुं मित्रं वा करोति। यद् यद् रूपं अस्य मनसः प्रवृत्त्याः उदयते, तत् तदेव अत्र अनुभूयते, सूक्ष्मभूतानुभवात्। केवलं प्रतितिरूपबलात्, हरिश्चन्द्रस्य मनः स्वप्नविषयेषु लीनं सन्, एकैका रात्रिः द्वादशवर्षपर्यन्तं बभूव। मनसः अनुभवप्रभावेन, इन्द्रद्युम्नस्य ब्रह्मपुरीस्थितस्य, युगं निमेषवत् अभवत्। मनसः सुखप्रवृत्त्या, रौरवः अपि नरकः सुखरूपः भवति; बन्धनं अपि राज्यसुखवत् अनुभवति, यः प्रातः तं प्राप्स्यति। यदा मनः जितं भवति, तदा सर्वेन्द्रियाणि अपि जितानि; यथा मौक्तिकमालायाः सूत्रदाहे तन्माला पतति। एषा चैतन्यशक्तिः, सूक्ष्मा, सर्वत्र स्थिताऽविचलिता साक्षिवद्, स्वस्वरूपेण तिष्ठति। रामस्य आत्मस्वरूपेण, या सर्वावस्थानुगामिनी, ज्ञानविषयैः अविभागिनी, सा जडशरीरमपि चैतन्यवत् करोति। अन्तः मनः विक्षिप्तवृत्त्या सञ्चरति, बहिः पर्वत-नदी-आकाश-सागर-नगरादिषु क्रीडति। जाग्रदवस्थायाम् इच्छितं वस्तु अमृतस्वादं जनयति; अनिच्छितं तु विषवत्, यद्यपि तद् अमृतमेव। सर्वावस्थाविस्मयं उत्सृज्य, मनः इच्छितं रूपं विषयेषु सृजति। गत्याम् अनिलवत्, प्रकाशे प्रकाशवत्, द्रवेषु द्रवभावं प्राप्नोति—एवं चैतन्यशक्तियुक्तं मनः। पृथिव्याम् कठिनत्वं, शून्यवत् शून्यता, सर्वत्र इच्छानुसारं चैतन्ययुक्तं मनः स्वरूपं गृह्णाति। एतत् मनः श्वेतं कृष्णं करोति, कृष्णं श्वेतं; देशकालपरिच्छेदं न पश्य, तस्य शक्तिं पश्य। यदा मनः अन्यत्र लीनं, तदा जिह्वया भक्ष्यं सम्यक् चूर्णितं अपि, तस्य स्वादः न अनुभवति। यद् मनसा दृश्यते, तत् एव दृश्यते; यन्न दृश्यते, तन्न दृश्यते—यथा अन्धकारे, मनः विना रूपं न दृश्यते। मनः इन्द्रियैः सह रमते, इन्द्रियाणि तु मनः विना न रमन्ते; इन्द्रियाणि मनसः उत्पादः, न तु मनः इन्द्रियाणाम्। ये जनाः, मनः-शरीरयोः अत्यन्तभिन्नत्वं एकत्वेन जानन्ति, ज्ञातृ-ज्ञेययोः तत्त्वं वेत्ति, ते महात्मानः, पण्डिताः, पूज्याः। युवती, पुष्पभूषिता, लास्यशीलाऽपि, यदि काष्ठवद् वा भित्तिवद् देहे आसक्ता, तदा विस्मृतचित्ता एव। यदा मनः अन्यत्र लीनं, तदा वनान्तरेऽपि विरक्तः स्वहस्तं न पश्यति, यदि व्याघ्रेण दष्टं अपि। मनः मुनिनः दुःखमपि सुखं करोति, सुखं दुःखवत्; शीघ्रं स्वभावतः स्वीकर्तुं समर्थम्। यदा मनः अन्यत्र लीनं, तदा कथा यत्नेन अपि कथ्यमाना मध्ये छिन्ना भवति, यथा लता काष्ठेन। गृहस्थः अपि, यदि मनः आसक्तिसमुद्रे निमग्नं, तदा भ्रमदुःखं अनुभवति, यथा गह्वर-मेघ-शिलान्तरगतेषु। स्वप्ने मनः प्रकाशवत् सति, हृदये सहसा नगरपर्वतादीन् आकाशवत् व्याप्य दर्शयति। स्वप्नकाले मनः विक्षिप्तं सन्, स्वयमेव पर्वतपङ्क्तीन् नगराणि च सृजति, यथा उद्धुतसागरः स्वयमेव तरङ्गान् सृजति। यथा सागरजलात् तरङ्गराशयः उत्पद्यन्ते, तथा शरीरे मनः स्वप्नपर्वतान् नगरराज्यं च निर्माति। यथा अंकुरात् पत्राणि, लतानि, पुष्पाणि, फलानि च जायन्ते, तथा मनसः जाग्रद्-स्वप्नयोः विविधा माया उत्पद्यन्ते। यथा सुवर्णाभरणानि सुवर्णात् न पृथक्, तथा जाग्रत्-स्वप्नकृत्यशोभा चैतन्यात् न पृथक्। एवं मनसः अद्भुतशक्तिः, यया इदं सर्वं विश्वं कल्पितं, अनुभव्यम्, चैतन्यरूपेण प्रकाशते।