ते धनार्थिनः यत्नपूर्वकं प्रयत्नं कुर्वन्ति, न च लयं यान्ति; अतः अस्माकं संशयदोलायमानता भवति, यत्र निश्चयं प्राप्तुं न शक्नुमः। हे राम, तस्मिन्नेव समये अहं तस्मिन्सभायां उपस्थितः आसीत्; यद् अहं तत्र अपश्यम्, तत् मया प्रत्यक्षं दृष्टम्, न केवलं अन्यतः श्रुतम्। अतः, हे महात्मन्, स्वस्य मनः, यत् कल्पनावशात् अतिवृद्धं जातम्, शमाय नियोजय; यदा आत्मस्वरूपे शमः प्राप्तः, तदा तं परमं विशुद्धं पदं प्राप्स्यसि। आदौ, कारणात् परेण, चेतना विषयविषयीभावं प्राप्त्वा कल्पनाराज्ये पतति; तत्रातः, मलिनकल्पनाः पुनः उत्पन्नाः। वस्तुतः, हे राम, असत्यवस्तुषु मोहात्, मनः तथा व्यवहरति, घनमोहजाले तु दीर्घकालं तु तुच्छत्वं प्राप्नोति। असत्ये प्रवृत्तिः मनसः क्षीणत्वं प्राप्नोति, किन्तु विस्तारं कुर्यात्, तेन सह सहस्रदोषयुक्तं दुःखं आवहति, शिशुर्वेतालसहितः इव। यदा मनः शुद्धं, तदा क्षणमपि सत्यम्, महान् दुःखं आवहति, असत्यस्य कारणेन; शुद्धप्रवृत्तिः तु तमः निवारयति सूर्यस्य इव। समीपवस्तुं दूरं करोति, दूरवस्तुं समीपं करोति, मनः प्राणिनां मध्ये शिशुर्विहगशिशूनां मध्ये इव क्रीडति। अज्ञस्य मनः, यत्र प्रवृत्तिः पूर्णा, निर्भयात् भयम् आवहति; भ्रमितः पथिकः वृक्षं राक्षसं इव पश्यति। मलिनप्रवृत्तिमनः मित्रे अपि वैरभावं पश्यति; मदोन्मत्तः प्राणी, बुद्ध्या गृहीतः, भूमिं भ्रमणवतीं इव पश्यति। यदा मनः अतिविक्षिप्तं, तदा चन्द्रात् तडित् जायते; अमृतं विषस्वभावं प्राप्नोति, विषवत् फलति। प्रवृत्तिरूपेण मनः नगरपत्तननिर्माणं सत्यम् इव पश्यति, यद्यपि तद् असत्यम्; जाग्रति अपि स्वप्नानुभवः भवति। जीवस्य मोहे एकमेव कारणं मनसः दृढप्रवृत्तिः; सा यत्नेन मूलतः अपास्य, छेदनीया। प्रवृत्तिपाशेन आकृष्टं मनः, मृगः इव, जनानां संसारकांटार्ये पतति। विवेकात् प्रवृत्तिनाशे, जीवस्य तेजः प्रकाशते, निर्व्याजमेघरहितसूर्यस्य इव। अतः, केवलं मनः एव पुरुषः, न शरीरम्; शरीरम् जडम्, मनः न जडं न अजडं, इति विद्वांसः जानन्ति। यद् मनसा क्रियते, तत् तत्त्वतः कृतम्; यद् मनसा त्यज्यते, तत् तत्त्वतः त्यक्तम्। सर्वं जगत् मनः एव; पर्वताः मनः, आकाशः मनः, पृथिवी मनः, वायुः मनः, महाभूतानि मनः। यदि मनः वस्तुनि स्वकल्पनां न योजयति, तदा सूर्यादयः अपि प्रकाशवन्तः न दृश्यन्ते। मनः मोहं गृह्णाति; यस्य मनः तथा, सः मोहितः इति कथ्यते। शरीरस्य मोहे, सः मोहितः इति न कथ्यते—शवस्य इव। मनः नेत्रस्वरूपं ग्राह्यते, तदा पश्यति; श्रोत्रस्वरूपं ग्राह्यते, तदा शृणोति; स्पर्शे स्पर्शेन्द्रियं भवति, घ्राणे गन्धज्ञानं प्राप्नोति। स्वादने स्वादेन्द्रियं भवति; एवं विविधेषु क्रियासु, मनः एव शरीरमध्ये अभिनयायुक्तः इव। मनः लघुत्वं वा दीर्घत्वं वा, सत् वा असत् वा, मधुरतां तिक्ततां वा, शत्रुं मित्रं वा, यथेष्टं करोति। यद् रूपं मनसि उत्पन्नं, तदेव तत्र अनुभूयते, सूक्ष्मभूतानुभवात्। केवलं रूपबलात्, हरिश्चन्द्रस्य मनः स्वप्नवस्तुषु निमग्नं, एकरात्रिः द्वादशवर्षाणि अभवत्। मनोऽनुभवप्रभावात्, इन्द्रद्युम्नस्य ब्रह्मनगरस्थस्य युगं क्षणमिव अभवत्। सुखमनोभावात्, रौरवं नरकं अपि सुखं भवति; बन्धनं अपि राजत्वं इव प्रातः प्राप्तव्यं अनुभवति। यदा मनः विजितम्, सर्वे इन्द्रियाः अपि विजिताः; यथा मुक्ताजालं सूत्रदाहे विघटते। सूक्ष्मं सततं साक्षिरूपं चैतन्यशक्ति, यत्र यत्र तिष्ठति, तत्र तत्र स्वस्वरूपे स्थिरा, नित्यं न परिवर्तते। रामस्य आत्मस्वरूपेण, यत् सर्वावस्थानुगं, ज्ञेयवस्तुभिः न विभक्तं, जडं शरीरं अपि चैतन्यवत् भवति। मनः अन्तः, विक्षिप्तविचारबलात्, गच्छति; बहिः पर्वत-नदी-आकाश-सागर-नगरादिषु क्रीडति। जाग्रति, मनः इच्छितं वस्तुं अमृतस्वादं करोत्; अनिच्छितं विषं करोत्, यद्यपि तद् अमृतम्। सर्वावस्थाविस्मयं त्यक्त्वा, मनः वस्तुषु इच्छितं रूपं निर्माति। गमनं वायुवत्, प्रकाशे प्रकाशवत्, द्रवेषु द्रवत्वं—मनः चैतन्यशक्तिसंपन्नम्। भूमौ कठोरत्वं, शून्यवत् रिक्तत्वं, सर्वत्र इच्छानुसारं मनः चैतन्ययुक्तं स्वरूपं गृह्णाति। एतत् मनः श्वेतं कृष्णं करोति, कृष्णं श्वेतं करोति; देशकालं न पश्यति, तस्य शक्तिं पश्य। मनः अन्यत्र निमग्नं, तदा जिह्वया खादितं अन्नं अपि न स्वाद्यते। यद् मनसा दृश्यते, तदेव दृश्यते; यद् मनसा न दृश्यते, तद् न दृश्यते—यथा अन्धकारे, रूपं इन्द्रियैः न दृश्यते मनसः अभावे। मनः इन्द्रियैः रम्यते, इन्द्रियाणि मनसः विना न रम्यन्ते; इन्द्रियाणि मनसः उत्पन्नानि, मनः इन्द्रियाणां न। ये मनः-शरीरयोः अत्यन्तविभिन्नयोः एकत्वं जानन्ति, ज्ञातारं ज्ञेयं च जानन्ति, ते महात्मानः, पण्डिताः, पूज्याः।