राजन्, इत्युक्त्वा यदा अहं स्वं देहमग्नौ पतितुम् उद्ध्यतवान्, तदा तस्मादेव सिंहासनात् सहसा पतितोऽस्मि। ततः दुन्दुभिनादविजयघोषैश्च परिवृतः सञ्जातसञ्ज्ञः प्रबुद्धोऽभवं। एवं शम्बरिकस्य प्रभावेन मोहसमाविष्टोऽहम्, यथा जीवः अविद्यया आवृतः अनन्तानि अवस्थाः अनुभवति। एवं मम आत्मनः कथा ते कथिता, यथा मार्कण्डेयः देवाधिपानां पुरतः कल्पान्तदुःखानि न्यवेदयत्। इत्युक्त्वा श्रीलवणराजा शम्बरिकः तस्माद्देशात् सहसा अन्तर्धानमगात्। तदा तत्र स्थिताः सर्वे विस्मयान्वितचित्ताः, पद्मदलविलोकनैः परस्परं निरीक्ष्य, एवं वचः प्रोचुः— "अहो, किमिदं अद्भुतं विचित्रं च माया! कः खलु अयं शम्बरिकः? क्व च सः गतवान्?" वस्तुतः सृष्टिकर्तुः शक्तयः अद्भुताः नानाविधानि च; यः अपि विवेकी सन्, अनेन मायया मुह्यति। "अयं राजा यः लोकव्यवहारविज्ञः—क्व सः इदानीं? तानि च महाविपर्यासानि ये साधारणबुद्धीनां योग्याः, कुत्र सन्ति?" न च एषा शम्बरिकसमुत्थिता माया केवलं मनसि भ्रमः, यतो हि शम्बरिकाः सर्वदा लाभे रता एव। ते धनाय यत्नं कुर्वन्ति, न च विना भवन्ति; एवं वयं संशयदोलायाम् अवस्थिताः विप्रकर्ष्येमहि। राम, तस्मिन्काले अहम् अपि तत्र सभायाम् उपस्थितः आसम्; यत् तदा दृष्टम्, तत् मया प्रत्यक्षतः अनुभूतं, न केवलं श्रुतम्। आत्मनः अतिविकल्पवृद्धं मनः प्रशमाय नियुङ्क्ष्व, महात्मन्; स्वस्वरूपे प्रशान्ते समुपगते, शुद्धं परं पदं प्राप्स्यसि। आद्ये काले, हेतोः परस्य प्रभावात्, चैतन्यं विषयग्रहणे पतित्वा विकल्पभूमिं गच्छति, तस्मात् अपि मलविकल्पाः जायन्ते। राम, असत्यवस्तुमोहेषु मनः एवं प्रवर्त्य, घनमायायां दीर्घकालम् अल्पत्वं प्राप्नोति। मनसः असत्याभिमुखता क्षीणा अपि, विस्तीर्णा भवति, सहस्रदोषयुता दुःखदायिनी, यथा शिशुः वेतालक्रीडायाम्। सत्यं क्षणमपि, असत्यकरणेन महद् दुःखं जनयति; शुद्धवृत्तिः तमः अपाकरोति, यथा सूर्यः। समीपस्थं दूरं करोति, दूरस्थं समीपं करोति, मनः प्राणिषु शिशुवत् पतति, यथा नवपक्षिणां मध्ये। अज्ञस्य, संस्कारयुक्तस्य, अभयात् अपि भयम् उत्पद्यते; दूरस्थः भ्रमणशीलः वृक्षं राक्षसमिव पश्यति। मलिनवृत्तिमान् मनः मित्रेऽपि वैरं पश्यति; मदग्रस्तबुद्धिः प्राणी भ्रमन्, पृथिवीं परिवर्तमानेव पश्यति। मनसः अतिविक्षिप्ते, चन्द्रात् अपि विद्युत् जायते; अमृतम् अपि विषरूपेण पीतम् विषवत् भवति। संस्काररञ्जितं मनः, नगरपुरनिमित्तं सत्यमिव पश्यति, यद्यपि असत्यम्; जाग्रत्यपि स्वप्नानुभवः दृश्यते। एतेषां भूतानां मोहे एकः कारणं, बलात् संस्कारः; तं यत्नेन मूलतः छेत्तव्यम्। संस्कारपाशेन आकृष्टं मनः, मृगवत्, जनानां संसारकानने पतति। विवेकेन संस्कारनाशे, तदा तेजः प्रकाशते, यथा मेघरहिते दिवि सूर्यः। अतः मन एव पुरुषः, न शरीरम्; शरीरम् जडम्, मनः न जडं नाजडम्, इति पण्डिताः जानन्ति। मनसा यत् क्रियते, तत् कृतमेव; मनसा यत् त्यज्यते, तत् त्यक्तमेव। सर्वं जगत् मन एव; पर्वताः मनः, नभः मनः, पृथिवी मनः, वायुः मनः, महाभूतानि मनः। यदि मनः वस्तुं स्वकल्पनया न सम्बद्धयति, तर्हि सूर्यादयः अपि न प्रकाशन्ते। मनः एव मोहं गृह्णाति; यस्य मनसि सः मोहः, सः मोहितः; शरीरस्य मोहे, सः न मोहितः, यथा मृतशरीरम्। मनः चक्षुषः रूपं गृह्णाति, तदा पश्यति; श्रोत्रभावं गृह्णाति, तदा शृणोति; स्पर्शे, स्पर्शनद्रव्यत्वं; घ्राणे, घ्राणत्वम्। रसनेन, रसज्ञानम्; एवं बहुधा मन एव शरीरगतः, यथा नटः नाट्ये। लघुत्वं दीर्घत्वं वा, सत्तां वा असत्तां वा, माधुर्यं तिक्तत्वं वा, शत्रुं मित्रत्वं वा करोति। यद् रूपं मनसि जायते, तदेव अत्र प्रत्यक्षम्, तन्मात्रानुभवाद्। एवं, हरीश्चन्द्रस्य मनसि दृश्यवस्तुनिष्ठस्य, केवलं रूपबलात्, एकैका रात्रिः द्वादशवर्षपर्यन्तं जाता। इन्द्रद्युम्नस्य ब्रह्मपुरीस्थितस्य, मानसानुभवात्, युगं क्षणमिव अभवत्। मनसः सन्तोषात्, रौरवः अपि सुखमिव; बन्धनं राज्यसुखमिव, यः प्रातः तद् प्राप्स्यति। मनः जिते, सर्वेन्द्रियाणि जितानि; यथा सूत्रदाहे मुक्ताहारः पतति। सूक्ष्मं सर्वत्र स्थितं साक्षिरूपं चैतन्यशक्त्या, यद् स्वरूपे सदा अव्यये स्थितम्। रामस्य आत्मरूपेण, यः सर्वावस्थानुगः, विषयैः अविभक्तः, तेन जडशरीरमपि चैतन्यवत् भवति। एवं, हे राम, माया, संस्कारः, मनः, चैतन्यं च, एतेषां स्वरूपं, प्रवृत्तिं, प्रभावं च मया कथितम्। तद् विदित्वा, आत्मनः मनः प्रशमय, तदा परमं शुद्धं पदं प्राप्स्यसि।