मम पुत्रः तुत्थकाख्यः, कनिष्ठः सन्, मम पुरतः स्थितवान्। सः अस्माकं परमप्रियः, तेजस्वी च दृष्ट्या विराजमानः आसीत्। सः दुःखार्द्रचित्तः, अश्रुपूर्णलोचनः, मां प्रार्थयन् उवाच—"त्वरया मांसं देहि, शीघ्रं च रक्तं पातुम् इच्छामि।" पुनः पुनः सः बालः तमेव वचनं पुनरुक्त्वा, क्षुधया विक्रन्दन्, मरणान्तिकावस्थां प्राप्नोत्। अहम् अपि पुनः पुनः तम् अवोचम्—"वत्स, मांसं नास्ति।" स तु मोहवशात्, "स्वदेहात् मांसं मे देहि," इत्येव निश्चलं वदन् स्थितवान्। ततः अहम् अत्यन्तस्नेहेन आक्रान्तः, महता दुःखेन पीडितः, तम् अवोचम्—"वत्स, मम पक्तमांसं खाद।" सः तदपि स्वीकृत्य, पुनः "मम मांसं देहि" इति अवदत्। शक्तिक्षयात्, शिथिलाङ्गः सन्, मम मांसं अश्नोत्। सर्वदुःखनिवृत्तये, प्रेमकारुण्याभिभूतचित्तः, अहम् शीघ्रं उत्तिष्ठन् तस्मै मरणासन्नाय पुत्राय कर्तव्यं कर्तुम् उद्युक्तः अभवम्। गृहीत्वा वनात् काष्ठानि, ग्रीष्मतापेन दग्धः, स्वस्य श्मशानचिता तत्र निर्मितवान्, मरणाय संकल्पितः। ततः सति चितायां दीप्तायां, ज्वलद्भिः शिखाभिः उपरि विक्षिप्यमाणायाम्, क्षणेन सा चिता सशब्दं तिष्ठति, मम देहम् इच्छन्ती। तदा मम कन्या माम् अवोचत्—"त्वं यदा अस्यां चितायाम् पतिष्यसि, तदा त्वं शीघ्रं स्वमांसं खण्डशः खण्डशः छित्वा खादितुम् अर्हसि।" एवं उक्त्वा, यदा अहम् चितायां पतितुं उद्युक्तः आसम्, तदा सहसा अस्मात् एव सिंहासनात् पतितः। ततः दुन्दुभिनिनादैः, जयशब्दैः च परिवृतः, अहम् सहसा प्रबुद्धः, चेतनां संप्राप्य, पुनः स्मृतिं प्राप्नोम्। एवं शांबरिकस्य प्रभावात्, अहम् मोहं प्राप्तः, यथा जीवः अज्ञानमयेन मोहेन आवृतः, नानाविधावस्थां अनुभवति। एवं प्रकारेण, मम आत्मनः एषः वृत्तान्तः ते कथितः, यथाऽपि मार्कण्डेयः कदाचित् सुरेन्द्रेभ्यः कल्पदुःखमकथयत्। एवं च श्रुत्वा, यदा श्रीमान् लवणो राजा इति उक्तवान्, शांबरिकः तत्क्षणमेव तस्मात् स्थलात् अन्तर्धानम् अगच्छत्। ततः ते सभायां स्थिताः, विस्मयेन पूरितचित्ताः, परस्परं पङ्कजपत्रनयनैः अपश्यन्, इमं वचनम् ऊचुः—"अहो, किमिदं अद्भुतं विचित्रं च माया! कः खलु अयं शांबरिकः, कुत्र च सः अग्रे गतः?" "नूनं स्रष्टुः शक्तयः अद्भुताः नानाविधानि च; यतः सुबुद्धिरपि अस्याम् मायायाम् मोहितः भवति। अयं राजा, लोकव्यवहारवित्—कुत्र सः इदानीं? कुत्र वा ते महान् मोहाः ये सामान्यबुद्धीनां योग्या इति?" न च एषा शांबरिकोत्थिता माया केवलं मनसो भ्रमः; यः शांबरिकः इति ख्याताः ते सदा लाभे रता एव। ते धनाय यत्नपूर्वकं प्रयतन्ते, न तु लीयन्ते; एवं वयं संशयदोलायाम् स्थित्वा चालयामहे। "हे राम, तस्मिंस्तस्मिन्नवसरे अहम् अपि तस्यां सभायाम् आसीत्; यत् तदा दृष्टवान् अहम्, तत् प्रत्यक्षमेव मया दृष्टम्, न केवलं परोक्तम्।" अतः स्वं मनः, यस्य कल्पनया विस्तारं प्राप्तम्, शमाय नय; यदा आत्मनि शमं प्राप्स्यसि, तदा परं विशुद्धं पदं प्राप्स्यसि। आदौ, कारणान्तरात्, चित्तं विषयग्रहणरूपे पतित्वा विकल्पभूमिं प्राप्नोति, तस्मात् पुनरपि अशुद्धिविकल्पाः जायन्ते। असतां भ्रमेषु, हे राम, मनः एवं व्यवहरन्, घनमायायाम् अल्पत्वं प्राप्नोति, दीर्घकालं तिष्ठति। मनसः असत्संस्कारः दुर्बलः अपि, विस्तीर्णः सन्, सहस्रदोषयुक्तं दुःखं जनयति, यथा बालः वेतालकेन। यदपि वस्तुतः सत्यम्, तत् क्षणमात्रं महान् दुःखं जनयति, असत्यम् उत्पाद्य; शुद्धः संस्कारः तमः नाशयति, सूर्यवत्। समीपस्थं दूरस्थं करोति, दूरस्थं समीपस्थं; मनः प्राणिषु बालवत् विहरति। अज्ञस्य संस्कारयुक्तचित्तस्य, अभयात् अपि भयम् उद्भवति; दूरस्थः भ्रमन् वृक्षं राक्षसम् इव पश्यति। मलिनचित्तः मित्रेऽपि वैरं पश्यति; मदग्रस्तबुद्धिः भ्रमन्, पृथिवीं परिभ्रमन्तीमिव पश्यति। मनः यदा अतिविक्षिप्तं भवति, तदा चन्द्रात् अपि विद्युत् जायते; अमृतम् अपि विषरूपेण पीत्वा, विषवत् परिणामं यच्छति। संस्काररञ्जितं मनः, नगरपत्तनादिकम् अपि सत्यम् इव पश्यति, यद्यपि असत्यम्; जाग्रति अपि स्वप्नं अनुभवति। एकमेव जीवस्य मोहकारणं, मनसः दारुणः संस्कारः; सः यत्नात् समूलं छेत्तव्यः। संस्कारपाशेन आकृष्टं मनः, मृगवत्, जनानां संसारकुञ्जरं पतति। यदा विवेकेन संस्काराः नश्यन्ति, तदा अस्य तेजः प्रकाशते, मेघरहिते दिवाकरे इव। अतः केवलं मन एव पुरुषः, न देहः; देहः जडः, मनः न जडं न अजडम्, इति पण्डिताः जानन्ति। यत् मनसा कृतं, तत् कृतमेव; यत् त्यक्तं मनसा, तत् त्यक्तमेव। समग्रं जगत् मन एव; पर्वतानि मनः, गगनं मनः, पृथिवी मनः, वायुः मनः, महाभूतानि अपि मनः। मनः यदि वस्तुं स्वकल्पनया न योजयति, तर्हि सूर्यादयः अपि न प्रकाशन्ते। मनः एव मोहं गृह्णाति; यस्य मनः मोहं गृह्णाति, सः मोहितः इति कथ्यते। शरीरस्य मोहः न मोह इति, शववत्। एवं, हे राम, मम आत्मकथां विस्तरेण, यथाक्रमं, त्वां प्रति अकथयम्।