एकदा मुनिवर्यस्य समीपे ब्रह्मविद्या-विषये संवादः प्रवृत्तः। तत्र मुनिः सम्यगवधार्य प्राह— हे ब्रह्मन्, स्त्रीणां विषयः संसारस्य महान् बन्धनरूपः दृश्यते। केवलं स्वासेन वा निःश्वासेन वा, यथा नागपाशकः सर्पं गुहायाः निर्गमयति, तथा प्रियाङ्गना कामेन विवशं जनं स्ववशं नयति, हस्त्याः हस्ताभ्यामिव सर्पस्य निग्रहे। कामाख्यः शिकारकः सज्जनान् जालेन यथामृगान् गृहीत्वा बध्नाति, तथा स्त्रियः पुरुषाङ्गानि पाशरूपेण बध्नन्ति, पक्षिणः इव। मनसो हस्ती, स्त्री-शरीर-सौन्दर्येण मदमत्तः, रागशृङ्खलया बद्धः तिष्ठति, मूक इव। संसारस्य जन्मसरसि विहरन्तः पुरुषाः मत्स्यवत् कर्मगह्वरं प्रविशन्ति, तत्र स्त्री एव आमिषयुक्तं वंशं, दुष्प्रवृत्तयः तस्य सूत्रम्। स्त्रियः पुरुषाणां बन्धनरूपाः, यथा अश्वस्य रज्जुः, हस्तिनः शृङ्खला, पुष्करस्य पङ्कः। हे मुनिवर्य, एषा विषया भूमिरनeka-रूपा, अद्भुता च, स्त्री-आश्रयणेनैव अत्र परमं पदं लभ्यते। तस्मात् स्त्रीभ्यः सर्वदा विमुक्तो भूयासम्, याः सर्वदोषरत्नानां सुसंस्कृतं पिटकं, दुःखशृङ्खलां च नित्यं वहन्ति। किं वा स्तनस्य, नेत्रस्य, श्रोण्याः, भ्रुवः वा प्रयोजनम्? सर्वं मांसमात्रं, न किञ्चित् सारम्। अत्र मांसं, असृक्, अस्थीनि च दृश्यन्ते; केचन दिनेभ्यः स्त्री विनश्यति, हे ब्रह्मन्। याः स्त्रियः पूर्वं पतिभिः कोमलतुल्येन स्नेहेन पालिता, तासां देहाः इदानीं पितृलोके भग्नाः क्षिप्ताः सन्ति। यत् मुखं प्रियजनैः नूतनगौरवर्णकलेपैः अलङ्कृतं, नववदनलाभेन शोभितम्, तत् कान्तार्यां क्षीणं भवति। केशाः श्मशानतरुषु चामरीव दृश्यन्ते, अस्थीनि तारारूपेण क्षितौ क्षिप्रं विक्षिप्यन्ते। रजः रक्तं पिबति, मांसभक्षका विविधैः उपायैः भक्षयन्ति; अग्निः त्वचं दहति, प्राणवायवः आकाशे विलीयन्ते। एवं देहस्य शीघ्रं विनाशं तवोक्तवानस्मि; कथं त्वं मोहं अनुसरति? एषः देहः पञ्चमहाभूतसंयोगेन निर्मितः, केवलं रसग्राही, कथं स बुद्धिसम्पन्नः स्यात्? चित्तं कामानुगतं, वृक्ष इव विकसितं, शाखाभिः वितानितं, तिक्ताम्लफलसमृद्धम्। कदाचित् मनः धनासक्त्या व्याकुलं भवति, लोभेनान्धीकृतं, मृगस्य यथा गणात् पृथक् पतितस्य, मोहसागरं पतति। युवान् स्त्रीसंसर्गे सन्तप्तः, हस्तिमदनबन्धनया परमदैन्यं प्राप्नोति, यथा विन्ध्यगिरिकन्दरायां हस्तिः पाशबद्धः। यस्यान्तिके स्त्री अस्ति, स भोगमिच्छति; यस्यास्ति न स्त्री, तस्य भोगभूमिः नास्ति। स्त्रीत्यागेन जगत्यागः, जगत्यागेन सुखं लभ्यते। नाहं क्षणिकेषु भोगेषु, कठिनसाध्येषु, मधुपत्रेषु वा रमामि; हे ब्रह्मन्, मृत्युरोगजराभयात् प्रमोदं प्राप्नोमि, यत्नेन च वनान्तरे परमशान्तिं लभे। बाल्यं न पर्याप्तम्, तद् यौवनं पिबति, ततः जराऽपि यौवनं अनुगच्छति; पश्य, कथं क्रूरतया परम्परया आगच्छन्ति। यथा हिमेन पुष्करं म्लायते, वातेन शरद्भ्राजः विक्षिप्यन्ते, तथा जरा देहं क्षिप्रं क्षपयति, नदीकूलवृक्षमिव। स्त्रियः जरया कृशितं दीर्घदेहं पुरुषं हस्तिमिव पश्यन्ति, तुल्यं मन्यन्ते। यदा पुरुषः जरया गृहीतः, श्वासक्लेशेन क्लान्तः, तदा प्रज्ञा पराजितया सहधर्मिण्या यथा त्यज्यते, तथा पलायते। दासाः, पुत्राः, भार्याः, बान्धवाः, मित्राणि च, जरया कम्पमानं पुरुषं, पिशुनवत्, हसन्ति। विवेकहीनः, वृद्धः, दुःखितः, गुणवीर्यविहीनः, स जरया यथा गृध्रः स्थविरतरुं, तथा उपगच्छति। वृद्धावस्थायां दुःखदोषपूर्णा तृष्णैव हृदि ज्वलति, सर्वदुःखानां सहचरी। किं दुःखं कर्तव्यं परत्र? भीषणं भयम् वृद्धौ वर्धते, निवारयितुं अशक्यम्। कः अहम्, दुःखितोऽहमिति? किं करोमि, कथं जीवामि? मौनमेव स्थित्वा, वृद्धौ निरुत्साहता जायते। जरा आगते हर्षेण क्षुधा जायते, भोगेऽशक्तिः; तदा हृदयम् अत्यल्पवीर्येण दग्धमिव भवति। यावत् जरारूपः कृशः बकः, कासशब्दकरः, कूजन्ति, रोगसर्पैः पीडितः, देहवृक्षस्य शिखरे स्थितः— तावत् शीघ्रं कुतश्चित् मृत्युः उलूकः, घनतमसाकाङ्क्षी, समीपं सम्प्राप्तः दृश्यते, हे मुनिवर्य। यथा सायंतनं तमः अनुगच्छति, तथा जरायाम् देहे दृष्टे मृत्युः तदन्वेति। यदा देहवृक्षः दूरादपि जरापुष्पैः शोभते, हे ब्रह्मन्, मृत्युमधुपः शीघ्रं पुरुषं समीपं सम्प्राप्नोति। रिक्तनगरीव दृश्यते, छिन्नशाखवृक्ष इव दृश्यते, वृष्टिविहीनभूमिरिव दृश्यते—न तु जरया क्षीणः देहः। क्षणेन, भक्षणाय, कासध्वनिं कुर्वती जरा, गृध्रः इव, पुरुषं बलात् गृह्णाति। जरा, देहं दृष्ट्वा उत्कण्ठया, शीघ्रं शिरस्युपगृह्य, कुमुदकन्यया इव, देहं नाशयति। सा कण्ठकण्ठशब्दं कुर्वती, रजसा कठिना, जीर्णं देहं विदारयति, वातेन कोमलपत्राणि यथा। जरया हतं शरीरं विकृतं भवति, हिमपातेन पुष्पहीनं पद्ममिव, हिमपिण्डैः आवृतम्। एषा जरा, चन्द्रप्रभेव उद्भूता, शिरसि प्रसृता, कासज्वरवातं प्रसारयन्ती, रजनीकमलमिव। एवं, हे ब्रह्मन्, देहस्य दुःखमयं गमनं, स्त्रीणां बन्धनं, तृष्णायाश्चान्तं, सुस्पष्टं तव निवेदितम्।