तस्मिन्नेव काले, तस्मिन्नेव देशे, तादृशेषु दुःसहेषु चापद्विपत्तिषु, घोरयुगे समाप्ते, तीव्रं तापमनुभूतम्। तत्र केचन जनाः स्वदारा-मित्रैः सह, शरद्गगनात् मेघा इव विकीर्णाः, तस्मात् देशात् अन्यं देशं ययुः। केचिच्च स्वाङ्गैः पुत्रदारेषु च स्वबान्धवैः सह, वनस्य छिन्नतरव इव, तत्रैव नष्टाः। केचिद् गृहान्निर्गच्छन्तः व्याघ्रादिभिः भक्षिता, नीडात् निर्गच्छन्तः शुकुमारपक्षिण इव श्येनेन हृताः। केचिद् दह्यमाने अग्नौ पतन्ति पतङ्गवत्, केचिल् गिरिशिखरात् पतितशिलावत् विवरं पतन्ति। अहं तु स्वकुलमित्रान् श्वशुरादीन् च परित्यज्य, केवलं भार्यया सह, महता क्लेशेन तस्मात् देशात् निर्गतः। अग्निवातपालरक्षसां भयम् अपसृत्य, मरणस्य भीषिकां त्यक्त्वा, भार्यया सह निर्गतः। देशसीमान्तं प्राप्तः सन्, तालेतरुच्छायायाम्, शिरसः शिशून् अपावतारयम्, दुःखभारमिव निक्षिप्य। दीर्घपरिश्रमात् क्लान्तः सन्, नरकात् विमुक्त इव, ग्रीष्मदावानलेन दग्धः, निर्जलपद्ममिव विश्रान्तिमगमम्। ततः कश्चन चाण्डालकन्यका तस्याः तरोः छायायाम् विश्रान्ता, शीतलच्छायायाम् सुप्ता, तया सह द्वौ शिशू ताम् आलिङ्ग्य स्थितौ। मम तु पुत्रः थुत्थक नाम, कनिष्ठः, अतीव प्रियः, तेजस्वी, मम पुरतः स्थितः। स दुःखितहृदयः, अश्रुपूर्णलोचनः, माम् उवाच—“त्वरया मांसं देहि, शीघ्रं च रक्तं पातुमिच्छामि।” पुनः पुनः स बालः तद्वदति, क्षुधया क्रन्दन्, मरणासन्नः अभवत्। तं तु पुनः पुनः अवोचम्—“पुत्र, नास्ति मांसम्”—इति; स तु मोहात् पुनः पुनः याचते—“स्वशरीरात् मांसं देहि।” तदा स्नेहेनाभिभूतः, अतिशोकभारपीडितः, तम् अवोचम्—“पुत्र, मम पक्तमांसं खाद।” स तदपि स्वीकृत्य, पुनः उक्तवान्—“मम मांसं देहि”—इति, शक्तिक्षये सन्, शिथिलाङ्गः, मम मांसं अदत्। सर्वदुःखनिवृत्त्यर्थं, मोहात् स्नेहकारुण्याभ्याम्, शीघ्रं समुत्थाय, मरणासन्नपुत्रस्य कृते वनात् दारूणि आनयम्। ग्रीष्मतापदग्धानि तानि दारूणि, तत्रैव स्वस्य चितां निर्माय, मरणाय संकल्पम् अकरवम्। ततः चिता सुसंस्कृता, ज्वलदग्निशिखा, क्षणेनैव स्फुटद्विशिखा, मम शरीरस्य लोभिनी तिष्ठति। तदा मम कन्या माम् अवोचत्—“त्वं यदा अस्यां चितायाम् पतिष्यसि, तदा त्वं शीघ्रं स्वमांसं खण्डशः छित्वा खादितुम् अर्हसि।” एवं उक्त्वा, यदा अहं चितायां पातुम् उद्यतः, तदा सहसा अस्मात् एव सिंहासनात् अपतन्, हे राजन्। ततः दुन्दुभिनिनादैः जयशब्दैः च परिवृतः, सहसा प्रबुद्धः, स्वचेतनां प्राप्नोमि। एवं शम्बरिकशक्त्या मोहं प्राप्तवान्, यथाऽविद्यया आवृतः जीवः, अनन्तानि अवस्थाः अनुभवति। एवं स्वकथां ते निगदितवानस्मि, यथा मार्कण्डेयः कदाचित् देवाधिपान् प्रति युगान्तदुःखकथां कथितवान्। एवं श्रीलवणराजा इत्युक्त्वा, शम्बरिका तत्क्षणाद् तस्मात् देशात् अन्तर्धाय। ततः तत्र उपस्थिताः, विस्मयाकुलचित्ताः, परस्परं पद्मपत्रनयनैः पश्यन्तः, इदं वचनम् ऊचुः—“हा, नूनं, अद्भुतं विचित्रं च एषा माया! कः खलु एष शम्बरिकः, कुतः स आगतः?” ननु सृष्टिकर्तुः शक्तयः अद्भुताः नानाविधाः; विवेकिनोऽपि मनसोऽयं मोहः विमोहयति। “एष राजा, यो लोकव्यवहारविज्ञः—क्व सः इदानीम्? क्व च ते महान् मोहाः, ये साधारणबुद्धीनां योग्याः?” न च एषा शम्बरिकोत्थिता माया मनसो भ्रमः; शम्बरिकाः नाम स्वार्थपरायणाः सदा भवन्ति। ते धनलाभाय यत्नं कुर्वन्ति, न च क्षीयन्ते; एवं वयं संशयसोपाने स्थिताः परिवर्तामहे। “हे राम, तस्मिन्नवसरे अहम् अपि तत्र सभायाम् उपस्थितः; यद् अपश्यं, तत् प्रत्यक्षमेव, न केवलं परोक्तम्।” अतः स्वचित्तं, यत् कल्पनाभिर् वृद्धम्, शमाय नय, महात्मन्; शमे प्राप्ते स्वस्वरूपे, तदा परमं विशुद्धं पदं प्राप्स्यसि। आदौ तु, कारणान्तरात्, चैतन्यं विषयग्रहणावस्थाम् आपद्य, कल्पनारूपं क्षेत्रं लभते; ततोऽन्याः अपवित्रकल्पनाः जायन्ते। एवं, राम, असत्स्वपि वस्तुषु, मनः तादृशं व्यवहरन्, घनमोहमध्ये, दीर्घकालं तुच्छत्वम् आप्नोति। असत्स्वभिमुखी मनोवृत्तिः क्षीणापि, विस्तीर्णा भवति, सहस्रदोषयुक्तं दुःखं जनयति, बालः वेतालवदिव। यदपि सत्यम्, तत् क्षणमात्रं महद् दुःखं जनयति, असत्यस्य कारणात्; शुद्धा मनोवृत्तिः तमः सूर्य इव नुदति। समीपस्थं दूरं करोति, दूरस्थं समीपं च, मनः प्रजासु बालः पक्षिणामिव लीलया सञ्चरति। अज्ञस्य, संस्कारयुक्तचित्तस्य, निर्भयात् भयम् उत्पद्यते; दूरस्थः भ्रमन् पथिकः वृक्षं भूतमिव पश्यति। मलिनचित्तं मित्रेऽपि वैरं पश्यति; मदग्रस्तबुद्धिः प्राणी, पृथिवीं भ्रममिव पश्यन्, विचरति।