अथ तस्मिन् काले तस्मिन्नेव स्थले, विपत्तिसमये दारुणे महाकाले च, वनं सर्वथा विनष्टमिव दृष्टमासीत्। वृक्षाः पतितपत्राः, तेषां काष्ठानि दग्धानि श्यामलानि च, वायुः धूमरजसा पूरितः, भूमिः रक्तपिबद्भिः मृगैः लिलिह्यमानशेषाभिः लिप्ता। तत्र वनमारुतः ज्वलदग्निसमूहैः कलकलितः शोभते स्म; सर्वत्र वनं पीताभं जातम्, ज्वलदग्निशिखासमूहैः उत्प्लुतैः स्फुलिङ्गैः च। दग्धसर्पगुहानां मध्ये धूममांसपिण्डाः स्तम्भवत् उत्पेतुः; गगनं वह्निशिखाभिः प्रचलितैः मेघैः रञ्जितमिव बभौ। वायुनाऽभिहतानि रजःस्तम्भानि सर्वत्र विचित्रणि, तत्र बालानां दन्तच्छिन्नानां क्रन्दनानि, नराणां विलापनानि च श्रूयमाणानि। महदेकं शवमदृश्यत, तस्य दन्ताः पुरुषैः निष्क्षिप्ताः, रक्तरागाङ्गुलिभिः शीघ्रं मांसं भक्षितम्। तस्य शरीरे धूमरागः, पत्रलतानिनादैः पीतवर्णः, तं क्रूरगृध्राः परिभ्रमन्तः मांसं भक्षयन्ति, उल्काः आकाशे विचरन्ति। अंगानि परस्परं विदीर्णानि, तत्र स्थले भयाकुलता, हृदयमुदरं च ज्वलदग्निनिर्घोषेण विदारितम्। भीषणः स वनदाहः वातवेगेन गर्जन् इव सञ्जातः, वृक्षाः दग्धकोट्यः पतन्ति, भयानकाः सर्पाः शुष्कशब्देन निष्क्रान्ताः। स देशः शून्यः शुष्कश्च, सम्पूर्णविनाशमुपगतः, द्वादशादित्याग्निना दग्धं जगदिव बभूव। वनं ज्वलदग्निशिखावृक्षैः, वातैः सर्वतः प्रवहद्भिः, सूर्यपुत्राणां दग्धविलासगृहाणि इव जातम्। एवं तस्मिन् काले, तस्मिन्नेव स्थले, दारुणे महाकाले, तीव्रतापेन सर्वं संतप्तम्। केचन जनाः स्वपत्नीमित्रैः सहिताः तस्मात् देशात् अन्यं देशं गताः, शरद्गगनात् मेघाः इव व्यपेताः। केचन स्वशरीरपुत्रदारबान्धवैः सहिताः तत्रैव नष्टाः, वनस्थिता इव वृक्षाः छिन्नाः। केचन गृहात् निर्गच्छन्तः मृगैः भक्षिताः, नीडात् निर्गच्छन्तः शुकाः इव श्येनैः हृताः। केचन पतङ्गा इव ज्वलदग्नौ प्रविष्टाः, केचन गिरिशृङ्गात् शिलाः इव पातिता गह्वरं पतिताः। अहं तु स्वजनान् श्वशुरादीन् त्यक्त्वा केवलं भार्यया सह, महतीन क्लेशान् सहित्वा तस्मात् देशात् निर्गतः। वह्निवातरक्षःमृगादिभ्यः अपसार्य, मृत्युं परिहार्य, भार्यया सह पलायितः। देशसीम्नि प्राप्ते, तालेच्छायायाम् उपविश्य, पुत्रान् स्कन्धात् अवारोपयम्, दुःखभारानिव विसृज्य। दीर्घक्लेशात् क्लान्तः, नरकादिव मुक्तः, ग्रीष्मदग्धपद्म इव, जलहीनः, विश्राम्य उपविश्य। तत्र चाण्डालकन्या वृक्षस्य छायायाम् शीतलायां सुप्ता, तया सह द्वौ शिशू आलिङ्ग्य स्थितौ। मम पुत्रः तुत्थकः नाम, सः मम पुरतः स्थितः, सः कनिष्ठः, अतीव प्रियः, दीप्तवर्णः च। सः शोकसन्तप्तहृदयः, अश्रुपूर्णलोचनः, माम् इत्युक्तवान्—"त्वरया मांसं देहि, रक्तं पातुं च ददातु।" पुनः पुनः सः बालः एवं वदन्, क्षुधया रुदन्, मरणासन्नः जातः। अहं तं पुनः पुनः उक्तवान्—"पुत्र! नास्ति मांसम्," सः तु मूढः सन्, "स्वशरीरात् मांसं देहि" इत्येव आग्रहं कृतवान्। तदा स्नेहेन संतप्तः, दुःखभारात् भग्नः, तम् उक्तवान्—"मम पक्तमांसं खाद," इति। सः तदपि स्वीकृत्य, पुनः "मम मांसं देहि" इति, शक्तिक्षयात्, सशिथिलांगः, मम मांसं भुक्तवान्। सर्वदुःखनिवृत्त्यर्थम्, मोहात् स्नेहदया च, मरणासन्नपुत्रस्य कृते, शीघ्रं उत्तिष्ठन्, दारुणे ग्रीष्मे, वनात् काष्ठानि आनयित्वा, तत्रैव स्वस्य चितां निर्माय। चिता दीप्ताः, ज्वलनशिखाः उन्नमन्त्यः, क्षणेन सः अग्निः तत्र सुसज्जः, मम शरीरस्य आकाङ्क्षया ज्वलितः। तदा कन्या माम् उक्तवती—"यदा त्वं चितायाम् पतिष्यसि, तदा त्वम् त्वदीयं मांसं स्वयम् खण्डशः खादित्वा शीघ्रं भक्षय।" इत्युक्त्वा, यदा अहं चितायाम् पतितुम् उद्यतः, तदा एव अस्मात् सिंहासनात् अपतन्, हे राजन्। ततः दुन्दुभिशब्दविजयघोषैः परिवृतः, सहसा प्रबुद्धः, चेतनां प्राप्नोमि। एवं शम्बरिकस्य प्रभावेन, मोहावृतः, यथा जीवः अज्ञानवृत्तिभिः संच्छादितः, नानावस्थां अनुभूयति। एवं मया आत्मचरितं तव निगदितम्, यथा मार्कण्डेयेन देवानां राज्ञः अन्तकाले महाक्लेशकथां श्राविता। यदा श्रीलवणराजः एवं उक्तवान्, तदा शम्बरिकः तत्क्षणमेव तस्मात् देशात् अन्तर्धानम् अगच्छत्। ततः तत्र उपविष्टाः, विस्मयविस्फारितलोचनाः, परस्परं निरीक्ष्य, इदं वचः ऊचुः—"हा, किमिदं अद्भुतं मायाविशेषम्! कः खलु अयं शम्बरिकः, कुत्र सः गतः?" सृष्टिकर्तुः शक्तयः वस्तुतः अतीव विचित्राः, यतः प्राज्ञस्यापि मनः अस्मिन्मायायाम् मोहितम्। अयं राजा यः लोकव्यवहारज्ञः, सः कुत्र? तानि च महाविभ्रमाणि ये साधारणमानसेषु एव युक्तानि, तानि कुत्र? न च शम्बरिकोत्थिता एषा माया केवलं चित्तभ्रमः; शम्बरिकाः नाम नित्यं लाभेषु प्रवृत्ताः इति। इति।