ये ये जनाः स्थिररूपेण सम्पद्यन्ते, ते जनैः परिहृत्यन्ते, यथा मया दीर्घकालं धृतदुर्भाग्यम्, गुहायां निहितमिव। श्वभिः काकैश्च संकुलेषु कोणेषु, मानुषदुःखक्षेत्रेषु, पापकर्मबीजानि मुष्टिभिः क्षिप्यन्ते, मोहवर्षेण सीच्यमानानि। अहं च पर्वतगुहायां कृपणश्चौर इव जालं प्रसारयन्, मृगमध्यगः मृत्युवद्भूतानि सञ्चरन्। कृषकगृहकर्दमभित्तिषु श्रान्तशिराः, अज्ञाननिद्रां निद्रितवान्, यथा विष्णोः सुप्ताङ्गेषु सर्पः विश्रान्तिम्। पत्रैः कम्पमानैः संवृतः, बाणदीप्तिमुषितः, मम शरीरं विंध्यपर्वतशिलागुहासु शीतलासु वसति स्म। दीर्घकालं कर्ष्णवसनं जीर्णं मलिनमिव भूमा वराहभारमुद्वहन्ती ग्रीष्मे तद्वदाहम्। पुनः पुनः कल्पान्ताग्निवद्वनचराणां दहनं कृत्वा, कालस्य जगद्भक्षिणः अनुकरणं कृतवान्। तत्रैव पत्न्यः पुत्राश्च मम जाताः, य इव लोहमयपाशाः, दुःखदाः दुरनुग्राह्याः आपद्वत्। एकेनैव पुत्रेण, बालकेन, षष्टिवर्षाणि तत्र न्यवसाम्, दुष्प्रतिकारदोषपीडितः। तत्र दुष्टाचारशृङ्खलाभिः बद्धः, बहु सहितवान्—कर्कशशब्दैः ताडितः, कटुवाक्यैः पीडितः, आपद्गतः रुदन्, कष्टान्नं भुञ्जानः, भग्नगृहेषु शयानः, हे महात्मानः। अनन्तरं, अत्र कालः यथाक्रमं गच्छति, जरया क्षीणायुः, हिमशुक्लकेशः, तृणैर्द्युत्स्नाभिः क्लिन्नशरीरः अभवम्। यदा कर्माणि, सम्यगसमीचीनकर्मफलानि, कर्मवातैः क्षुब्धानि, शुद्धाशुद्धह्रदेषु संचरन्ति, तदा दिनानि पतितपर्णपुटानि इव क्षीयन्ते। यथा रणाङ्गणे बाणगणः संगच्छन्ते, एवं सुखदुःखानि, विग्रहधर्माणि च, आगच्छन्ति गच्छन्ति च निरन्तरम्। यथा संसारमायावर्ते चिन्तावृत्तिः भ्रमति, तथा मनः सागरस्यानिलवेगेन तरङ्गवद्विचलति। चिन्ताचक्रं, शोकसंस्कारनिबद्धं, मोहितात्मनि वर्तते, कालसिन्धुवर्त्मनि तृणशकलवत् क्षिप्यते। यथा व्रणस्थे कीटः, द्विपादखरः, एकग्रामाश्रयी वा, तथाहं दुर्बलः अस्मिन्समाजे। विस्मृतराज्यः, महातापे मृतशरीरवत्, पतितः चाण्डालयावस्थायाम्, पर्वतस्थच्छिन्नपक्षपक्षिरिव। यथा कल्पान्ते जगत्, दग्धवनं, शुष्कद्रुमं विद्युत्पातेन, अथवा तटाक्रान्ततरङ्गं, तथाहम्। तदा विंध्यप्रदेशः शून्यभूमिरिव बभूव, मृत्युः क्रूरः अविच्छिन्नमण्डलवत्, अन्नतृणपत्रजलरहितः। मेघसमूहात् वर्षा न पतति, ते च दृष्टिपथात् अदृश्याः पुनः न आगच्छन्ति; वातः केवलं भस्म च धूमशिखामिश्रितं वहति। अरण्येषु पत्राणि शुष्काणि, वह्निना दग्धानि, वनानि रिक्तानि, यथा पुरातनत्यक्तानि। तत्र भीषणः अनियन्त्रितः वह्निः अकस्मात् उत्पन्नः, सर्वाणि कुसुमानि शोषयन्, केवलं भस्म शेषं शाकमात्रं च अवशेषयत्। सर्वे देहाः धूलिना आवृताः, सर्वे जनाः क्षुधिताः, भूमिः अन्नतृणजलरहिता, वह्निमण्डलेन परितः। महिषाः मरीचिकासु शर्करायां निमग्नाः, वातः रेणुचयः उन्नीय, मेघाः गगनं छादयन्ति। जनसमूहाः केवलं जलध्वनिं श्रोतुम् इच्छन्तः, तीव्रतापेन पीडिताः, सर्वं जीवितं शुष्कीकृतम्। केचित् क्षुधया पीड्यमानाः, आत्मसन्तानभक्षणे प्रमत्ताः, प्राणान् त्यजन्ति; अन्ये, दुःखेन, स्वाङ्गानि एव खादन्ति, दन्तैः गाढं विवर्तन्ते। तत्र मांसखण्डैः, अस्थिभिः, खदिरकाष्ठच्छेदकैः, अंगारैः च विकीर्णं, शिलाः क्षुधितैः मण्डूकैः निपीताः। तत्र मातरः पुत्राः पितरः च, एकत्र संगताः, शीघ्रं परस्परं गृह्यन्ते; वनमयूराः, पिपीलिकैः उदरनिनादयुक्तैः, निगलिताः। भूमिः, परस्पराक्रान्तानां प्राणिनां रक्तेन सिक्तम्; मत्तगजाः, सिंहक्रीडया विक्षिप्ताः, तीव्रं भक्ष्यन्ते। भीषणं दृश्यते—सिंहाः विचरन्तः, मृगान् एकग्रसेन निगलन्तः, नराः च परस्परसंघर्षे मृत्युमुपगच्छन्ति, मल्लयुद्धवद्। वृक्षाः पत्ररहिताः, दग्धकाष्ठशाखाः, धूमध्वजितदिशः; भूमिः रक्तपानमृगैः चाटितावशेषैः लिप्ता। वनवाताः ज्वलदग्निसमूहनिनादैः भूषिताः; सर्वत्र वनं पीताभ्रवदग्निकुटुम्बैः दीप्तिमन्तं। दग्धसर्पगुहाभ्यः धूममांसपिण्डनिवहाः उत्पद्यन्ते; गगनं वातनुनीतज्वालारुचिभिः मेघैः रञ्जितम्। आकाशे धूमस्तम्भाः वेगेन भ्रमन्ति, वाताः विक्षिपन्ति; बालानां दन्तच्छिन्नरवाः, नराणां क्रन्दनैः सह, व्याप्नुवन्ति। महाशवः, पुरुषसमूहमज्जनैः दन्तच्छिन्नः, रुधिरार्द्राङ्गुलिसमूहैः शीघ्रं मांसभक्षितः। तस्य वर्णः धूमेन कृष्णीकृतः, पत्रलतानिनादेन पीतरञ्जितः; तीव्रगृध्राः तस्य मांसं खादन्तः, उल्काः गगनं विचरन्ति। अङ्गानि परस्परं विदारितानि, तत्र भीषणा उत्पातः, हृदयमुदरं च वह्निक्रन्दनेन विदारितम्। भीषणः अरण्यदाहः वातनिनादेन गर्जन्, तत्र तत्र प्लवमानः; वृक्षाः भयभीतसर्पहिस्सकारेण दग्धाङ्गारवत् पतन्ति। स प्रदेशः शुष्कः रिक्तः च, एतादृशं विनाशमुपगम्य, द्वादशसूर्याग्निदग्धं जगदिव बभूव। अरण्यं, ज्वलज्जटावृक्षैः वातैः च समन्तात् नीयमानम्, सूर्यात्मजानां दग्धरमणगृहं इव जातम्। एवं स दुःखमयः, मोहवशात् पतितः, पापकर्मफलनिबद्धः, संसारदाहेन दग्धः, अनन्तदुःखानि अनुभूतवान्।