महद्वने मम भार्यया सह, या क्षुधया कुपितोदरी जाता, शृङ्गवेरक मूलस्य वा यवानीमूलस्य खण्डं प्रति महान् विवादः समजनि। तत्रैव वने, शीतात्यये दन्तच्छदनं स्फुटति, नेत्रे उन्मीलिते, अङ्गानि धूमरजसा लिप्तानि, स्वजनानाम् अपि दृष्ट्या भूतसदृशः अभवम्। नदीतीरेषु मत्स्यान्वेषणाय वञ्चकं गृहीत्वा विचरामि, यथा मृत्युः पाशं गृहीत्वा प्राणिनः अन्वेषयन् लोकेषु विचरति। बहुषु उपवासेषु कृतं, तदा हतपशोः तिक्तं शोणितं ताज्यम् अपिबं, यथा शिशुः मातुः स्तन्यं पिबति। ये अपि मदेन मत्ताः, शोणितलेपिताः, पलाशपत्रैः आवृताः, श्मशानेषु वसन्तः, ते भीषणा देव्या प्रेरिताः वनपिशाचाः इव पलायन्ते स्म। वने पशुपक्षिणां ग्रहणाय जालं प्रसार्यते, यथा सन्ततिप्राप्तये पुत्रदारकुलादिषु आशा प्रसार्यते। मया मायामयान् लोकाः, सूत्रैः विनिर्मिताः पक्षिणः, जालानि च विनष्टानि, यथा सदाचारिणां दिशः अपि नष्टाः। तत्र, मनः पापकर्मसु अतिवेगेन धावन्, आशा दूरं प्रसार्यते, यथा वर्षाकाले नदी वेगेन प्रवहति। सर्पः यथा शीघ्रं त्वचं त्यजति, एवं दया अपि शरीरात् लज्जया दूरं निहिता। क्रूरता, प्रचण्डकोपः, शरवृष्टयः च स्वीकृताः, यथा ग्रीष्मान्ते मेघाः आकाशे घनाः दृश्यन्ते। ये निरन्तरं समृद्धाः, अखण्डरूपधारिणः, तान् जनाः परिहरन्ति, यथा मया दीर्घकालं धृतं दुरदृष्टं गह्वरनिहितं। श्वकाकसंकीर्णेषु कोणे, दुःखक्षेत्रेषु, पापकर्मबीजानि मुट्ठिभिः क्षिप्यन्ते, मोहवृष्ट्या सिंच्यन्ते। यथा पर्वतगुहायां निर्दयः व्याघ्रः जालं क्षिपन्, पशुषु विचरति, तथा अहं मृत्युरिव प्राणिषु विचरामि। क्लान्तशिराः कृषकगृहकर्दमप्राचीरायां शिरः स्थाप्य, अज्ञाननिद्रया शयनं कृतवान्, यथा विष्णोः शयानाङ्गेषु सर्पः विश्रान्तिम् उपैति। पत्रैः आवृतः, धूम्रशरज्योतिष्मान्, मम देहः शीतगुहासु विन्ध्यपर्वतपृष्ठे निवसति। चिरकालम् अहं फिन्नकृष्णवस्त्रं स्कन्धे धारयामि, मलिनं, यथा पृथिवी ग्रीष्मे वराहभारं वहति। अनेकवारं अहं युगान्ताग्निवत् अभवम्, येन वनेषु प्राणिनः दग्धाः, कालस्य जगद्भक्षस्य अनुकरणमिव। तत्रैव, मम भार्याः अपि अपत्यानि च जातानि, ये लौहमणिवद् दुर्निवार्याः, दुःखप्रदाः। एकमेव बालकम् अपत्यम् आश्रित्य, षष्टिवर्षाणि तत्र अल्पकालमवसन्, अनारोग्यदोषैः पीडितः। तत्र, दुष्टाचारशृङ्खलाभिः बद्धः, बहु दुःखम् अनुभूतवान्—गर्जितम्, कटुवचनानि, दैन्ये रुदितम्, दुर्व्यञ्जनभोजनम्, भग्नगृहशयनं च, हे आर्याः। अनन्तरं, यत्र कालस्य प्रवाहेण, जरसा जीवनम् उपशोषितम्, शिरः हिमश्वेतं, देहः शिशिरतृणवत् दुर्बलः जातः। यदा कर्माणि कर्मवातैः क्षिप्यन्ते, शुद्धाशुद्धसरोषु, दिनानि पतनपर्णगुच्छवत् गच्छन्ति। यथा रणाङ्गणे शरसमूहः, तथा सुखदुःखानि, कलहाः, कर्तव्याणि च निरन्तरं आगच्छन्ति गच्छन्ति च। संसारमायावर्ते विचारचक्रं भ्रमति, यथा सागरतरङ्गैः समाकुलः। चिन्ताजालनिर्मितं विचारचक्रं, भ्रमितचित्ते, कालसागरवर्त्मनि तृणशकलवत् क्षिप्यते। यथा विन्ध्ये व्रणमध्ये कृमिः, द्विपादगर्दभः, अथवा एकग्रामाश्रयः, तथा अहं दूषितसमाजे दुर्बलः। राज्यम् अपि विस्मृत्य, महातापग्रस्तशववत्, पतितः चाण्डालवृत्तौ, पक्षच्छिन्नपक्षिरिव पर्वते। युगान्ते जगत् यथा, दग्धवनं, विद्युत्पातितशुष्कद्रुमः, अथवा तीरभंगतरङ्गः इव। ततः, विन्ध्यप्रदेशः शून्यभूमिरिव जातः, मृत्युः अनवरतपरिघवत् तत्र, न खाद्यं, न तृणं, न पत्रं, न जलम्। न मेघसमूहात् वर्षा, ते अपि अन्तर्धानम् अगच्छन्, न पुनः आगच्छन्; वायुः केवलं भस्म च दह्यमानाङ्गारं वहति। वनानि पत्रैः कृशानि, दग्धानि, शुष्कशब्दानि, उपवनेषु निःशब्दता, पुरातनत्यक्तवनमिव। अकस्मात् भीषणः अनियन्त्रितः वह्निः उत्पन्नः, येन सर्वाणि कुटिलानि शोषितानि, भस्मशेषश्च तृणशेषश्च अवशिष्टम्। सर्वे देहाः धूलिना आवृताः, सर्वे जनाः क्षुधार्ताः, भूमिः अन्नतृणजलरहिताः, वह्निना परिवृता। मृगतृष्णायां, रेणुशय्यायां, महिषाः पतन्ति, वायुः रेणुकणसमूहान् उद्गिरति, मेघाः आकाशं छादयन्ति। जनसमूहः केवलं जलध्वनिं श्रोतुम् इच्छन्, तीव्रेण तापेन पीडितः, सर्वं जीवितं शोषितम्। केचन क्षुधया प्रमत्ताः, आत्मजातान् भक्षयितुम् अयत्नेन प्राणान् त्यजन्ति; अन्ये, विपत्तौ, स्वाङ्गानि दन्तैर् विवृण्वन्ति, वेपमानाः। तत्र मांसच्छिद्राणि, अस्थीनि, क्षदिरकाष्ठशकलानि, दग्धाङ्गाराणि, क्षुधार्तैः मण्डूकैः दन्तविक्षिप्तशिलाः च दृश्यन्ते। मातरः, पुत्राः, पितरः च, एकत्र संमिश्र्य, परस्परं शीघ्रं गृह्यन्ते; वनमयूराः, बकपिपीलिकैः उदरनादेन निगीर्यन्ते। भूमिः प्राणिनां परस्परविग्रहजः रक्तसिक्ताङ्गच्छेदैः आवृता, मदोन्मत्तगजाः, सिंहव्याघ्रप्रेरिताः, तीव्रतया भक्ष्यन्ते। भीषणदृश्यम्—सिंहाः विचरन्ति, एकेन ग्रसेन मृगान् निगीर्यन्ति, नराः परस्परहत्या संलग्नाः, मल्लयुद्धवत्। एवं तत्र मम जीवनस्य दुःखपूर्णा कथा प्रवहति, यत्र क्षुधा, तृष्णा, मोहः, हिंसा, दुःखानि च अनवरतम् अन्वगच्छन्।