इदं भूमण्डलस्य कनिष्ठभ्रातरमिव विविधान् वननदीभिः शोभितं देशमेकमादौ सञ्जातम्। तत्राहं प्रजाजनानामभिमतानुसारिणः स्वभावेन स्वराज्ये स्थितवान्, यथा स्वर्गेन्द्रः स्वसभायामधिपतिरिव। अथ दूरतः शम्बरिकाख्यो जनः समुपागच्छत्, यः अधःस्थितलोकादिवोत्थितो मायासदृशो बभूव। तेनैवात्र शिखिपिच्छधारिणी दण्डिका प्रवर्तिता, यस्य रेखा इन्द्रायुधस्य युगान्तवायुव्याप्तस्य प्रभामिव व्यरुचत्। एतां चञ्चलां वस्तुं स्वस्याश्वस्य पुरतः स्थापितां दृष्ट्वा, विह्वलचित्तोऽहं तस्यैव पृष्ठे एकाकी समारुह्य तस्थौम्। ततोऽहं तं क्षुभितमश्वं यथाऽन्तकाले वातेन पर्वत इव व्याकुलितः, तथा विवलितं समारुह्य स्थितवान्। ततः शीघ्रं प्रस्थितवान्, मृगयायै एकाकी, यथा प्रलयार्णवतरङ्गः क्षितौ पतितुमुत्सुकः। तेन वातवेगेन क्षिप्तेनाश्वेन दूरं नीतोऽहं, स्वसुखवशेन प्रमत्तः, यथा स्वमनोऽपि स्वयमेव जनं मोहयति। मम मनः शून्यं दरिद्रं चाभवत्, स्त्रियाः दुःखितहृदयमिव, प्रलयानलदग्धलोकवासमिव च भीषणम्। एवं श्रान्तः अहं विस्तीर्णे निर्जने चिरायामरण्ये प्राप्तः, यत्र न खगाः, न तृणानि, न द्रुमाः, न जलमपि। सा भूमिः द्वितीयमिव व्योम, अष्टममिव सागरं, पञ्चममिव समुद्रं, शुष्कं रिक्तं च बभूव। सा विदुषो मनस इव व्याप्या, मूर्खस्य कोपवेगेन शीघ्रगामिनी, जनरहितास्ति, न तृणाङ्कुरोत्पत्तिर्जातु जाताऽपि। तस्मिन्नरण्ये प्राप्ते मम मनः क्लान्तमभवत्, दारिद्र्यपीडिता स्त्रीव, न भोजनं, न फलम्, न बान्धवः। तत्र मृगमरीचिकाभिः दिशः पूरिताः, मरुकान्तारे जलमायया, तत्रैव अहं पतित्वा दिनं सूर्यरहितं निनये। तेन महता क्लेशेन तदरण्यं व्यतीत्य, विविक्तसंसारव्योममिव विवेकिना यातम्। तस्मिन्नेव दिने व्यतीते, श्रान्तः अहं विस्तीर्णे मरुस्थले प्राप्तः, यथा सूर्यः रिक्तमाकाशं विचरित्वा पश्यिमपर्वतशृङ्गे विश्रान्तिमुपैति। जम्बूकदम्बवनेषु पक्षिणां कलरवः प्रविवेश, यथा यात्रिकमित्रेषु हास्यसंवादः। तत्र भूमौ तृणपङ्क्तयः दृष्टाः, अविच्छिन्नाः, यथा चलद्भाग्यलाभिनः कुटिलहृदि क्षणिकसुखानि। पूर्वारण्यादिदं स्थलं सुखतरमिवाभात्, यतः प्राणिनां मृत्युदुःखात् व्याधिरप्युत्कृष्टः। तत्राहं जम्बीरवनस्य मूलमुपागच्छम्, यथा मार्कण्डेयः महदेकस्मिन्नर्णवे भ्रमित्वा इन्द्रमिव आससाद। तत्र शाखालग्नां लतान् गृहीत्वा, शुष्कपर्वत इव श्याममेघं समाश्लिष्य, तत्रावस्थितः। यदा तत्र लतायामलम्बे, तदा अश्वः प्रययौ, यथा गङ्गायां शरणं प्राप्तस्य पापानि त्यजन्ति। दीर्घदुःखयात्रया क्लान्तः तत्रैव विश्व्राम्य, यथा सूर्यः पश्यिमपर्वतपादे कल्पवृक्षस्य छायायाम्। यथा सूर्यः सकलव्यवहारभारैः सह पश्यिमपर्वतशृङ्गे विश्रान्तिमुपैति, तथा अहमपि विश्राममवाप। यदा सर्वं जगत् शनैः रजनीतमसैः सम्पूरितम्, वनान्तरे निशाचरकर्माणि प्रवृत्तानि, तदा तृणलघुपर्णकुहरे अहं स्वनिद्रायां पक्षिरिव स्वगृहे व्यापन्नः। दुर्भाग्येन विवेकहीनः, आशाभङ्गो विस्मृतिश्च, दासीकृतदीनवत्, तमोगर्ते निमग्नः इव स्थितः। तत्र मोहसमाविष्टस्य मम रात्रिः युगायुतदीर्घा व्यतीता, यथा मार्कण्डेयस्यैकस्मिन्नर्णवे क्षिप्तस्य। न तत्र स्नात्वा, नोत्थाय, न खादित्वा, केवलं दुःखभारमुद्वहन् रात्रिं निनये। निद्राहीनः, चञ्चलः, पत्रैः सह कम्पमानः, सा रात्रिः दुःखपरमाणुणा दीर्घीकृता। ततः तमःसन्ध्यास्तबकाः नक्षत्रचन्द्रैः सह शान्ताः, मम वक्त्रं च क्लान्तं विवर्णमभवत्। वन्यशृगालरवः शमितः, शीतकम्पितदुःखमुखानां दन्तसंवादश्च निवृत्तः। तदा पूर्वदिक् प्रभया पाण्डुराङ्किता, मदन्तर्गतं हसितुमिव सखीव, मया दृष्टा। क्षणेनैव सूर्यः आकाशद्वारमभितः उदित इव बभूव, यथा अज्ञानिनां ज्ञानोदयो वा दरिद्रस्य सुवर्णलाभः। तदा उत्थाय, मम कवचमाहत्य, सायंतननृत्यरागिणा इव गजचर्मणि दण्डेन प्रहारः कृतः। अहं तद्विस्तीर्णमरुस्थलं विचरितुं प्रस्थितवान्, यथा कालः जगच्छालेन संसारीणां प्रलयानलदग्धानां मध्ये चरति। तत्र तस्मिन्नरण्ये, प्राचीनशून्ये, न किञ्चिद् जीवन्मृग्यते, यथा मूर्खदेहे पुण्यलेशः। केवलं पक्षिणः, निर्भयाः, विचित्रगमनशीलाः, चिचीकूचीशब्दैः विचरन्ति। ततः सूर्ये अष्टमांशे स्थिते, लतानां नवस्नानवद्भासमानं, केवलं शुष्कशिशिरिणां बिन्दुमात्रं दृष्ट्वा। तत्र विचरन्, कन्यां चावलोकयम्, या पायसं वहन्ती, सुवर्णकुम्भमृतधारिणी, दैत्येन हृतां माधवीमिव। एवं स यथाक्रमं वर्णितः कथा प्रवहति, यत्र देशस्य शोभा, राज्ञः धर्मपालनं, मायाविनः आगमनं, चञ्चलदण्डिकायाः चेष्टा, अश्वारोहणं, विह्वलमनसः मृगयायात्रा, मरुस्थलदुःखं, विश्रान्तिः, रात्रेः क्लेशः, प्रभातस्य प्रभा, पुनररण्यविहारः, पक्षिविलासः, कन्यादर्शनं च सम्यक् प्रकाशन्ते।