स तदा विस्मयक्लान्तमुखः कम्पस्मितमुखश्च बभूव, यथा गगनस्थितश्चन्द्रमाः समीपवर्तिनं राहुमृत्युमालोक्य दृश्यते। मायाविनः प्रपञ्चमवलोक्य स स्मितवत्सन्निव वाक्यं व्याजहार, यथा भुजङ्गः प्रलयानयनं बभ्रुं दृष्ट्र्वा तमुपलप्य भाषेत। ‘‘दुष्ट! किं एष जालं जटाभिः विततम्? यथा मत्स्यकम्पनात् क्षुभितः सागरः क्षणेन शममुपैति, तथैव ते मायाजालं किमिदम्? विविधैः प्रभावैः भगवत्सम्बन्धिभिः वस्तुभिः किमिदं विस्मयकरम्! ममापि दृढबुद्धेः मनः तैः मोहं प्राप्तम्। कुत्र वयं संसारचक्रगतशोकार्ताः, कुत्र च एते स्वाभाविकविपत्तयः मनोमोहकराः? परमविद्याव्युत्पन्नमपि चेतः देहे स्थितं क्षणमपि मोहं प्राप्नोति, पण्डितेष्वपि। अद्य भोः सभासदः, शृणुतैतदाश्चर्यकथां, यदत्र शम्बरमायया क्षणमात्रं मम प्रकटितम्। तस्मिन्नहनि क्षणमात्रेण बहूनि परिबृंहितानि घटनाविकाराण्यपश्यम्, यथा ब्रह्मा स्रष्टा इन्द्रबलविनाशे जगति क्षिप्रं सृजति लयं च करोति। एवमुक्त्वा, सर्वे सभासदः तं पश्यन्तः, राजा स्मितवत्सन्निव, आश्चर्यकथां वर्णयितुं प्रारभत। इहास्मिन्भूमण्डले, विविधवस्तुसमाकीर्णे, सरोवरनदीपर्वतपुरसंयुक्ते, शिखरसमुद्रसंनिकर्षे, समृद्ध्या भूषितं किञ्चित् देशं अस्ति। तत्रापि, आरम्भे, वननदीविविधैः शोभितं पृथिव्याः भ्रातृवत् किञ्चित् प्रदेशमस्ति। तत्राहं राजा, प्रजासम्मतानुसारिणः, स्वर्गे इव इन्द्रः सभायाम्। तदा दूरतः कश्चन शम्बरिक नाम आगतः, अधस्तात् उत्पन्न इव, मायेव मायावी। तेनात्र शिखिपिच्छधारी दण्डः प्रवर्तितः, यस्य रेखा वायुव्यतिकीर्णे इन्द्रायुधवत् दीप्तिमती बभूव। तद्विचलितं वस्तु अश्वस्य पुरतः संस्थापितं दृष्ट्वा, अहं मनः क्षुभितः, अश्वपीठे एकाकी समारोहं कृत्वा स्थितवान्। तदा, यथा प्रलयवायुः पर्वतमुन्मथयति, तथाहं क्षुब्धमना अश्वमासीनः, अस्थिरगतिं गच्छन्। ततः शीघ्रं निर्जनं मृगयां प्रस्थितवान्, यथा प्रलयसागरतरंगः भूमिं विदारयितुं धावति। तेन वायुविक्षिप्तेन तुरगेण दूरं नीतः, मोहग्रस्तः, विषयाभ्यासवशाद् प्रमूढः, स्वमना इव स्वयमात्मानं विपथं नीतवान्। मम मनः शून्यं, दारिद्र्यपीडितस्त्रीहृदयेव, भयंकरं च, यथा प्रलयकाले लोकनाशस्थानम्। क्लान्तः, अनन्तं महानं निर्जनं प्राप्नवान्, न पक्षिणः, लवणधूमाकुलम्, निर्झरशून्यम्, जलरहितम्। तत् द्वितीयं गगनमिव, अष्टमं सागरमिव, पञ्चमं समुद्रमिव, शुष्कम्, रिक्तम्। तद्भूमिः, यथा विदुषो मनः, प्रसङ्गे क्रुद्धस्य मूढस्य, जनरहितम्, तृणाङ्कुरवर्जितम्। तस्मिन्महान्यरण्ये प्राप्ते, मम मनः क्लान्तम्, दारिद्र्यपीडितस्त्रीव, न खाद्यं, न फलम्, न बान्धवः। तत्र, मृगतृष्णया दिशः प्लाव्यमानाः, मरुस्थले सलिलमायया, अहं पतित्वा, सूर्यरहिते दिने, स्थितवान्। दुष्करेण श्रमेण तदरण्यं व्यतीत्य, यथा विवेकिनः शून्यसंसारमणडलमतिक्रम्यन्ति, तथाहमपि। तं दिनं व्यतीत्य, श्रान्तः, विस्तीर्णं काननं प्राप्नवान्, यथा सूर्यः शून्यगगनं भ्रमित्वा, पश्चिमपर्वतशिखरं गच्छति। तत्र, जम्बूकदम्बगुल्मेषु, पक्षिणां कलरवः, यात्रिकमित्रेषु हर्षवार्ता इव। भूमौ तृणपङ्क्तयः दृष्टाः, अविच्छिन्नाः, यथा चञ्चलसंपत्संपन्नहृदि क्षणिकसुखानि। पूर्वारण्यादिदं किञ्चित् सुखतरम्, यतः प्राणिनां व्याधिः मृत्युदुःखात् श्रेयः। तत्र जम्बीरवनस्य मूलं प्राप्तवान्, यथा मर्कण्डेयः एकस्मिन्महासमुद्रे भ्रमित्वेन्द्रं प्राप्नोति। तत्र शाखालग्नां लतां गृहीत्वा, यथा शुष्कः पर्वतः श्याममेघमालिङ्गति। तस्यां लतायां लम्बमानस्य, अश्वः प्रस्थितः, यथा पापसमुच्चयः गङ्गाश्रयिणं त्यजति। दीर्घदुःखयात्रया श्रान्तः, तत्रैव न्यविशत, यथा सूर्यः पश्चिमपर्वतपादे कल्पवृक्षस्य अधः विश्राम्यति। सूर्यः, सर्वसंसारभारसमेतः, पश्चिमपर्वतशृङ्गे विश्राम्यति, तथाहमपि तत्र विश्राममवाप्नम्। शनैः शनैः सर्वं जगत् रजनीतमिस्रेण व्याप्यमानम्, वनान्तरे रात्रिकर्माणि प्रवृत्तानि। तस्मिन् विरलतृणच्छिद्रे, अहं परिश्रान्तः, पक्षिवत् स्वनीडे न्यविशं। दुर्भाग्येन विवेकशून्यः, आशाभिन्नः, स्मृतिविभ्रष्टः, विक्रीतदासोऽपि, तमःकूपपतित इव। तत्र मोहाविष्टः, मम रात्रिः युगसंख्यया व्यतीता, यथा मर्कण्डेयः एकस्मिन्महासमुद्रे क्षिप्यमानः। न स्नानं, न स्थितिः, न भोजनं तस्मिन्काले, केवलं दुःखभारमुद्वहन् रात्रिं नयामास। निद्राहीनः, चञ्चलः, पत्रैः सह कम्पमानः, सा रात्रिः दुःखपरमावधौ मम दीर्घतरं व्यतीता।