मन्त्रिणः ते बुद्धिमन्तः संशयानलयसमुद्रे निमग्नाः, चिन्तावशं गताः, यथा देवाः गदापाणिना दानवराजेन विषण्णेन सह सन्ति स्म। तेषां चिन्तायाम् अवसन्नेषु, जनाः अपि विस्मयानम्नता संसारमोहविपर्यस्तचित्ताः आसन्। तत्र राजा स्थिरदृष्टिः आसनं स्थित्वा, पद्मवनस्य प्रभा अपि शान्ता इव सञ्जाता। द्वयोः क्षणयोः अनन्तरं, राजा चेतनां पुनः प्राप्तवान्, यथा वर्षाकालसलिलात् विमुक्तं शोभनं पद्मं स्फुरति। स जागरितः, भूषणैः किरीटेन च भूषितः, कम्पमानः स्वासनात् उत्थितः, यथा महाशैलः कम्पितः भूकम्पे वनाच्छादितशिखरः। अर्धजागरितः सः स्वे आसने उपविष्टः, पुनः कम्पमानः, यथा मन्दरगिरिः अधोलोकविक्षोभे कम्प्यते। तं पतन्तं राजानं परिचारकाः बाहुभिः उपजग्मुः, यथा समीपशैलशृङ्गाणि महमेरुं संहरणकाले विक्षिप्तं धृण्वन्ति। परिचारकैः उपन्यस्तः स राजा, मनसा अतिविक्षिप्तः, तस्य मुखे शोभा बभासे, यथा चन्द्रः उर्मिभिः विक्षिप्तः। सः शनैः चिन्तयामास—"किम् एष देशः? कस्यायं सभायाम् अस्मि?"—इति, यथा भ्रमरः पद्मकोषे विलम्बमानः निश्चयं न लभते। अथ सभासदः सस्मारं राजानं सन्मानपूर्वकं पप्रच्छुः—"भो प्रभो, किम् इदम्?"—इति, यथा भ्रमरः सूर्यं पृच्छति, पद्मं च सूर्यं निरीक्ष्य ग्रहणात् परं। ततः तस्य मुख्यामात्याः अपि पप्रच्छुः, यथा देवाः मर्कण्डेयं संहरणकलविक्षिप्तं पृच्छन्ति। "भो प्रभो, त्वां एतादृशं दृष्ट्वा वयं सम्प्रत्येव संतप्यामहे; धैर्ययुक्तानाम् अपि चेतांसि हेत्वाभावात् मोहविप्लवेन विक्षिप्यन्ते।" "ये भोगाः आदौ रम्याः, अन्ते तु निस्तेजसः, तेषु विरोधिभोगेषु च, कुत्र ते मनः क्षिप्तम्? तव मनः सततम् उत्तमकथाभिः विशुद्धम्, किमर्थम् इदानीं मोहं पतितम्? मनः हि लघुतराश्रयेषु संसारविषये पतितम्, न महत्त्वे प्रसारयति। यस्य मनसः या वृत्तिः सदा जायते, ताम् एव देहः मदमत्तः अनुसरति। तव अपि मनः अद्भुतम्—निर्मलम्, विशुद्धम्, प्रबुद्धम्, गुणैः आकर्षकम्, तुच्छेषु न निष्ठितम्। विवेकाभ्यासरहितं मनः देशकालप्रभाववशम्, मन्त्रौषधैः अपि वश्यं भवेत्, न तु साधुवृत्तिमतः। यस्य सदा विवेकः, तस्मिन्नेव दोषः कुतः? विस्तीर्णं मनः न विक्षिप्यते, यथा गिरिः न वायोः कम्प्यते।" एवं वचनेषु उदितेषु, राज्ञः मुखं पूर्णचन्द्रमिव कान्त्या स्फुरितम्। विस्मयान्वितः, विशाललोचनः, वसन्तदेव इव हिमविनिर्मुक्तः, पुष्पसमूहैः शोभमानः बभूव। विस्मयक्लमितमुखः, कम्पस्मितवदनः, स्वर्गस्थचन्द्र इव राहुं समीपमृत्युम् अपश्यत्। मायाविनः चेष्टां निरीक्ष्य, सः स्मितमिव वदन् इदं प्राह, यथा सर्पः कालसर्पं दृष्ट्वा कथयेत्। "दुष्ट! किं एष जालं जटाभिः वितानितम्? यथा मत्स्यकृतक्लेशात् समुद्रः क्षणेन शमं याति, एवं त्वया कृतमिदम्। आश्चर्यम्, विभोः नानाप्रभावाः! मम अपि दृढं मनः तैः मोहितम्। कुत्र वयं संसारचक्रे शोकाकुलाः, कुत्र च एते स्वाभाविकविपदः मनोमोहकारिण्यः? उत्तमज्ञानाभ्यासयुक्तं मनः अपि, देहे स्थित्वा, कदाचित् क्षणमपि मोहं गच्छति, विदुषाम् अपि मध्ये।" "सभासदः, शृणुत एतदद्भुतं चरितम्—यत् मया अत्र क्षणमात्रेण शम्बरमायया दृष्टम्। तस्मिन् मुहूर्ते अहम् अनेकविचित्रावस्थाः अपश्यम्, यथा ब्रह्मा लोकान् सृजति लयं च करोति, इन्द्रशक्तिविनिपातात्।" इति उक्त्वा, सभायाः सर्वेषां दृष्टयः तं प्रति निवृत्ताः, राजा स्मितमिव कृत्वा अद्भुतकथां प्रवक्तुम् आरब्धवान्। "अत्र भूमौ, नानावस्तुसंकीर्णायाम्, सरोवरनद्याचलनगरनिविष्टायाम्, शृङ्गसागरसंनिकर्षे, समृद्ध्या शोभिता देशः अस्ति। तत्रैव, विविधवननद्याभिः शोभिते, भूमण्डलस्य अनुज इव, देशः अस्ति। तत्र अहम् अपि राजा, प्रजाजनानुसारेण आचरन्, स्वर्गे इन्द्रः इव सभायाम्।" "ततः, दूरात् शम्बरिका नाम कश्चन आगतः—अधोलोकात् उत्थित इव, मायाविनं मयम् इव। तेन अत्र, मयूरपिच्छधारिण्या दण्ड्या, रेखा स्फुरिता, यथा इन्द्रायुधं वायुनाऽनुदितं युगान्ते। तद् एतत् चलच्चिह्नं अश्वस्य पुरतः उपन्यस्तं दृष्ट्वा, अहम् उद्विग्नचित्तः, तस्य पृष्ठे एकाकी आरूढः।" "ततः, यथा प्रलयवायुः पर्वतम् उत्पाटयति, तथा अहम् उद्वेगात् अश्वं आरुह्य, कम्पमानं गतवान्। ततः अहम् शीघ्रं निर्जनः मृगयां गतवान्, यथा प्रलयार्णवतरङ्गः भूमिम् अभिपतन्। तेन वातचालितेन तुरगेण, दूरं नीतः, मोहग्रस्तः, विषयाभ्यासात् मूढः, यथा स्वं मनः मोहयति।" "तदा मम मनः रिक्तम्, दारिद्र्यपूर्णम्, दारुणं, यथा दुःखिता स्त्रीहृदयं, वा प्रलयग्रस्तलोकालयः। अन्ते, अहम् श्रान्तः, विशालायाम् अनन्तायां मरुभूमौ प्राप्तः—न विहगः, लवणमयधूमः, वृक्षरहितः, जलविवर्जितः।" एवं राज्ञा स्वानुभूतं अद्भुतदर्शनं सभायाम् आस्तेभ्यः निवेदितम्।