इति उक्त्वा, तदा तां मन्त्रविदां साक्षादिव चातकः मेघनिनादान्ते पर्वतं प्रति पश्यति, एवं मन्त्रवित् प्रत्युवाच। स उवाच—“आरुह्यायं श्रेष्ठं हयम्, हे प्रभो, यथाऽर्कः स्वतेजसा पृथिवीं शोभयति, तथा त्वं जगति विचर।” राजा तु मन्त्रिणः वचनानि चिन्तयन्, तं हयम् अपश्यत्, यथा उत्सुकः मयूरः मेघनिनादेन सूचितं जलदं पश्यति। तदा स राजा, चित्ररूपधारी, अपलकनयनः, तं हयम् अपश्यत्, यथाऽपि चित्रपटे स्थितः पुरुषः दृश्यते। क्षणमात्रं तु स राजा तं पिच्छचिह्नितपृष्ठं हयम् अवलोक्य, स्थिरः तस्थौ, नयनानि अपिहितानि, यथा भीतः पर्वतः उदधिवेगेन संत्रस्तः। द्वौ क्षणौ तत्र स्थित्वा, आत्मनि एव ध्यानवत्, यथा विरक्तः मुनिः, अथवा परमानन्दस्थितः बोधिसत्त्वः, स राजा तिष्ठन् दृष्टः। न कश्चित् तं प्रबोधयामास, स्वमहिम्ना एव निगृहीतः, स राजा किल भीत्या चिन्तासमाकुलः अभवत्। तत्र केवलं चामराणि पूर्णरूपेण स्थग्नानि, यथा रात्रिरेव स्थिरा जाताऽसौ, चन्द्रस्य करौ स्थग्नवत्। सभायां समागताः जनाः विस्मयेन पूरिताः, स्थग्नपङ्कजपत्रवत्, स्थग्नाः बभासिरे। शनैः शनैः सभायां जनानां कोलाहलः क्षीणः अभवत्, यथा वर्षान्ते मेघनिनादः शान्तः स्यात्। मन्त्रिणः अपि संशयान्ध्रसागरे निमग्नाः, चिन्तायाम् अपेताः, यथा सुराः गदापाणेः दानवस्य विषादे निमग्नाः। जनाः विस्मयेन नताः, संसारमोहविलोलिताः, राजा तु स्थिरदृष्टिः, तदा पङ्कजरम्यस्य ज्योत्स्ना अपि शान्ता अभवत्। द्विक्षणात् अनन्तरं, राजा चेतनां पुनर् अवाप्तवान्, यथा वर्षाकाले जलात् विमुक्तं शोभनं पङ्कजम्। उत्थाय, भूषणैः किरीटेन च शोभितः, कम्पमानः, आसनात् उत्थितः, यथा वनशिखरयुक्तः पर्वतः भूकम्पे कम्पते। अर्धजागरितः, स्वासने स्थितः, कम्पमानः, यथा मन्दरगिरिः पातालविक्षोभे कम्पते। तं पतन्तं राजानं परिचारकाः बाहुभिः उपनिन्युः, यथा संहरणवेगेण कम्पितं मेरुं पार्श्वपर्वतानि धारयन्ति। तैः उपनतैः स राजा, मनसा अत्यन्तविक्षिप्तः, मुखे चन्द्रवत् लोलजलेन दीप्तिमान् अभवत्। स राजा शनैः चिन्तयामास—“किं एष देशः? कस्यायं सभासद्?” इति, यथा भ्रमरः पङ्कजस्य कर्णिकायाम् विलम्बमानः, क्व स्थातव्यमिति निश्चेतुम् अक्षमः। तदा सभा सस्मानं पप्रच्छ—“भोः, किं एतत्?” इति, यथा भ्रमरः सूर्यं पृच्छति, अथवा पङ्कजः सूर्यं ग्रहणान्ते पश्यति। प्रधानमन्त्रिणश्च तमपि पप्रच्छुः, यथा देवाः संहरणवेगभीतं मर्कण्डेयं पृच्छन्ति। “भोः, त्वां एवं दृष्ट्वा वयं अत्यन्तदुःखिता; स्थिरमना अपि हेत्वाभावेन विमूढाः भवन्ति। यानि भोगाः आदौ रम्याः अन्ते तु नीरसाः, तेषु च विविधेषु भोगेषु, कुत्र तव मनः क्षिप्तम्? तव मनः सततम् उत्तमकथायां परिशीलितम्, शुद्धम्—कथं नु इदानीं मोहं गतम्?” “मनः यदा तुच्छेषु भग्नेषु लोके आश्रयति, मोहं गच्छति, महान्न भवति। या या प्रवृत्तिः सततम् मनसि जायते, तां तां शरीरे मदमत्तं अनुसरति। तवापि मनः अद्भुतम्—निर्मलं, शुद्धम्, बोधितम्, गुणैः आकर्षकम्, तुच्छेषु न स्थितम्। यत् मनः अभ्यासविवेकशून्यम्, देशकालवशम्, मन्त्रौषधप्रभावे पतति, न तु सन्मार्गयुक्तम्। यत्र विवेकः सदा अस्ति, तत्र दोषः कुतः? विस्तीर्णं मनः न विक्षिप्यते, यथा पर्वतः वायुनाऽपि न कम्पते।” एवं वचनेषु उदितेषु, राज्ञः मुखं पूर्णचन्द्रवत् दीप्तिमान् बभूव। विस्मयेन स राजा, विस्तीर्णनयनः, वसन्तदेवतावत्, हिमान्ते पुष्पसमूहविकासे शोभमानः। विस्मयक्लमेन क्लान्तवदनः, कम्पस्मितमुखः, यथा चन्द्रः राहुं समीपवर्तीं मृत्युम् पश्यन्। मायाविनः तु तद्विद्यमानं दृष्ट्वा, राजा सस्मितमिव उवाच, यथा सर्पः घोरं कृष्णसर्पं दृष्ट्वा तं संबोधयेत्। “रे दुष्ट! किमेतन्मायाजालं जटाभिः विततम्? यथा मत्स्यवेगेन उदधिः विक्षुब्धः क्षणेन शमं याति।” “कियन्ति विचित्राणि भगवतः वस्तूनि! ममापि दृढं मनः तैः मोहितम्। कुत्र वयं संसारविपर्ययविलापिनः, कुत्र चैताः स्वभावतः प्रपञ्चविपत्तयः याः मनः भ्रमयन्ति? परमविद्यायामपि शिक्षितं मनः, शरीरस्थं सन्, कदाचिदपि क्षणमात्रं मोहं गच्छति, पण्डितेष्वपि।” “अद्य, हे सभासदः, शृणुत—किमिदं विस्मयकारी यत् शम्बरमायया किञ्चिद्दर्शितम्। तस्मिन्नल्पक्षणे, बहूनि परिवर्तिनि दृश्यन्ते, यथा ब्रह्मा जगतां सृष्टिसंहारे क्षणेन करोति, इन्द्रस्य बलं पतिते।” एवं उक्त्वा, सभायाः सर्वे तं पश्यन्तः, राजा सस्मितमिव अद्भुतं वृत्तान्तं वक्तुं प्रचक्राम। “अत्रेमां पृथिवीं, सरोवरनद्यपर्वतपुरनिवहसमाकीर्णां, शिखरोदधिसमीपस्थां, श्रीसमृद्धया भूषितां, अहम् अपश्यम्।