यथा कपिः शीतलच्छायायुक्ततरुं पुष्पफलशाखिनं पुरतः स्थित्वा तिष्ठति, एवं सः नरः राजानं पुरतः स्थितवान्। सः च फललाभलोलुपः, क्षणं क्षणं चञ्चलः, स्वार्थलाभाय प्रवृत्तः, राजानं सम्बोधितवान्—यथा मृदुलसुखसंपातेन वायुनाऽभिव्याप्ते पद्मे भृङ्गः वदति, तथा। ततः, भगवन्, एकं अक्षं पश्य—यः विस्मयकरः, अक्षपटे स्थितः अपि, आकाशात् पृथिव्यां स्थितचन्द्रमिव। एवमुक्त्वा, सः अक्षयन्त्रं प्रवर्तयामास, येन अक्षाणि भ्रमन्ति, यथा परमात्मा मायया विविधसृष्टिबीजं प्रवर्तयेत्। सः राजा तं तेजोरेखायुक्तमक्षं निरीक्ष्य स्थितवान्, यथा इन्द्रः स्वस्वरथस्थः धनुष्मानिव। तस्मिन्नेव क्षणे राजा सिन्धुवशैः सहितः सभां प्रविष्टः, यथा मेघः नक्षत्रग्रहसंकीर्णे व्योममार्गे प्रविश्येत्। तं शीघ्रगामिनं श्रेष्ठं हयमेव तस्य पश्चात् गतवान्, यथा उच्छैःश्रवाः समुद्रपतिं देवलोकगमनाय प्रवर्तते। सः तं हयं गृहीत्वा राजानं सम्बोधितवान्, यथा सागरः उच्छैःश्रवांसं लब्ध्वा वायुपतिं इन्द्रं प्रति वदेत्। "राजन्, अयमश्वः रत्नरूपः, उच्छैःश्रवसः सदृशः, शीघ्रगामी, विजयी, यथा वायुः एव रूपं धारयेत्। एषः अश्वः, भगवन्, मम स्वामिना तुभ्यं प्रेषितः; महतां दत्तानि वस्तूनि विशेषतेजसा प्रकाशन्ते।" इत्युक्ते, तदा मायावी प्रत्युवाच, यथा चातकः मेघनिनादोपरान्तं पर्वतं प्रति पश्येत्। "आरुह्य एषं श्रेष्ठमश्वं, भगवन्, भूमौ विचर; यथा सूर्यः स्वतेजसा पृथिवीं व्याप्नोति।" राजा तदा अश्वं पश्यन्, मायाविनः वचनानि चिन्तयन्, मेघनिनादेन संकेतितं वारिवेगं पश्यन् मयूर इव, स्थितवान्। तदा, अनिमेषलोचनः, चित्ररूपवद् आश्चर्यरूपेण, अश्वं निरीक्ष्य स्थितवान्, यथा चित्रपटे पुरुषः स्थाप्यते। क्षणमेकं तं पिच्छपुच्छं हयं निरीक्ष्य, स्थिरः, निमीलितलोचनः, भीतः सागरं प्रति पर्वत इव, स्थितवान्। द्वौ निमेषौ सः स्वात्मनि ध्याननिष्ठ इव, विरक्तमुनिवद्, परमसुखस्थितबुद्धिरिव, स्थितवान्। तं न कश्चित् बोधयामास, स्वतेजसा निगृहीतः; किमपि, भीत्या, राजा चिन्तायामग्नः अभवत्। तत्र केवलं चामराः स्थिराः अभवन्, यथा रात्रिः एव स्थिरा, चन्द्रस्य कराः स्थगिता इव। सभायां स्थिताः जनाः, विस्मयेन पूरिताः, स्थिरपद्मदलवद्, पङ्केन स्थगिता इव, विराजन्ते। शनैः शनैः सभायां जनानां कोलाहलः उपशम्यत्, यथा वर्षान्ते मेघनिनादः उपशम्यते। तदा धीरमन्त्रिणः सन्देहसागरमग्नाः, चिन्तायामग्नाः, यथा दण्डधरी दैत्यपतौ विषण्णे देवाः। जनाः विस्मयवशात् संसारमोहवशेन विकुर्वाणाः, राजा स्थिरदृष्टिः, पद्मवनस्य प्रभा अपि निस्तेजः अभवत्। द्वौ निमेषौ उपरान्तं राजा चेतनां प्राप्तवान्, यथा वर्षकालेन मुक्तः पद्मः शोभते। स जागरितः, भूषणमुकुटधारी, उपविष्टः कम्पमानः, यथा वनशिखरयुक्तः पर्वतः कम्पने कम्पते। अर्धजागरूकः, स्वपीठे उपविष्टः, कम्पमानः, यथा अधोलोकविक्षोभे कम्पितो मन्दरः। पतनं प्रवृत्तं राजानं परिचारकाः बाहुभिः उपनिन्युः, यथा प्रलयकालेन विक्षुब्धे मेरौ पार्श्वपर्वतानि। परिचारकैः उपनिन्ये स राजा, मनसा अतिविक्षुब्धः, मुखे चन्द्र इव तरङ्गैः विक्षुब्धः, विराजते। "किं एष देशः? कस्यायं सभा?" इति राजा शनैः चिन्तयामास, यथा कमलकोषे भ्रमरः निश्चयं न गच्छति। तदा सभा राजानं सस्मार, "भगवन्, किं एतत्?" इति, यथा भृङ्गः सूर्यं पृच्छेत्, अथवा पद्मः सूर्यं ग्रहणात्परं पश्यति। ततः मन्त्रिणः अपि तम् अपृच्छन्, यथा प्रलयक्लेशविभ्रान्तं मार्कण्डेयं देवाः पृच्छन्ति। "भगवन्, त्वां यं दृष्ट्वा वयं सर्वे दुःखिता अभवाम; स्थिरा अपि बुद्धयः हेतुविहीनविप्लवे विक्षुब्धाः भवन्ति।" "ये सुखानि आरम्भे रम्याणि, अन्ते तु निरसानि, तेषु विरोधिभोगेषु, कुतः तव मनः परिभ्रान्तम्? तव मनः सततं पुण्यकथाश्रवणेन विशुद्धम्—कथं इदानीं मोहं गतम्? मनः लघुच्छिन्नाधारं संसारे विश्रित्य, मोहं गच्छति; न महत्त्वे विस्तारयति। यस्य मनसि या वृत्तिः सततं जायते, तदेव शरीरं मदमत्तं अनुसरति। तव मनः अपि विलक्षणम्—निर्मलं, विशुद्धम्, जाग्रतम्, गुणैः आकर्षकम्, किञ्चिदपि तुच्छे न विश्राम्यति।" "यस्य मनः न अभ्यासविवेकयुक्तम्, कालदेशाधीनम्, तत्र मन्त्रौषधप्रभावः भवति, न तु साधुवृत्तेः। यस्य सदा विवेकः अस्ति, तस्मिन्कथं दोषः? विस्तीर्णं मनः न कम्पते, यथा पर्वतः वायोः न विकम्पते।" एवं वचनेषु उदितेषु, राज्ञः मुखं पूर्णचन्द्रवत् प्रभया विराजमानम् अभवत्। सः अद्भुतदृष्ट्या, विशाललोचनः, वसन्तदेव इव, हिमगते पुष्पसमूहे विराजमानः। एवं सुसम्प्रवाहया पौराणिककथया यथाशास्त्रम् अयं चरित्रवृत्तान्तः प्रवृत्तः।