रामः, यस्य उत्तमविस्मयाः अद्भुताः सन्ति, तस्य दुःखस्य लक्षणं स्वप्नेऽपि न दृश्यते न श्रूयते च। सः कुटिलतायाः किंचित् अपि न जानाति, लोभं अपि न पश्यति; तस्य उदारता ब्रह्मणः जपमालावत् स्थिरा एव। यदा दिननाथः दिनस्य अष्टमभागे आगच्छति, तदा सः कदाचित् सभा-मण्डपे सिंहासनस्थः उपविशति। तत्र सः सुखेन उपविशत्, नभसि तारा-समुहस्थः शशिनिव, तदा अधीनसेनाः उत्साहेन सभां प्रविशन्ति। प्रियाः महिलाः गीतानि गायन्ति, राजानः सहजेन सुखेन उपविशन्ति, वीणा-वंशीनां मधुरः रमणीयः शब्दः मनः आकर्षति। रजनीनिव रमणीयाः राज्ञ्यः सुन्दरैः चामरैः वीयमानाः, मन्त्रिणां समुदायः देवासुराचार्य-समानः समीपे विश्रान्तः। मन्त्रिणः कौशलपूर्वकं राजकीयकार्याणि चर्चयन्ति, निपुणाः गुप्तचारा प्रदेशेषु वार्ताः निवेदयन्ति। शुभे इतिहासपठनकाले, पवित्रग्रन्थाः पठ्यन्ते, स्तुतिकाराः राजानं नमस्कृत्य पुण्यगाथाः गायन्ति। तदा गर्वपूर्णः कश्चन मायावी सभा-मण्डपं प्रविशति, मेघः भूमौ वर्षाय उत्सुकः इव। सः राज्ञः शैलशिखर-समानं ग्रीवं नमस्कृत्य, तस्य पादयोः फलकयुक्तः वृक्षः रम्यशैले समर्पितः इव स्थित्वा, छायाफलपुष्पयुक्तवृक्षस्य पुरतः कपिः इव स्थानं गृहीत्वा, पुरस्कारलोलुपः चञ्चलः, राज्ञः उच्चग्रीवं संबोधयन्, मृदुलसुखवायौ कमलं प्रति भ्रमरः इव भाषते। तदा, हे प्रभो, एकं द्यूतकं पश्य, अध्भुतं, फलकस्थं अपि, आकाशात् भूमौ स्थितं चन्द्रमिव। एवं उक्त्वा, सः द्यूतक-शकटं घूर्णयति, यथा परमात्मा मायायाः बीजं बहुविधं सृजति। राजा तं पश्यति, रश्मिसंयुक्तं, यथा इन्द्रः स्व-रथस्थः स्वधनुः धारयन्। तस्मिन्नेव काले, राजा सिंधुवशैः सह सभां प्रविशति, मेघः तारा-ग्रहयुक्तं आकाशमार्गं प्रविशन् इव। ततः शीघ्रः उत्तमः अश्वः तं अनुसरति, यथा देवलोकगमनाय उत्सुकः, उचैःश्रवाः इन्द्रं समुद्राधिपं अनुसरति। सः अश्वं गृहीत्वा राजानं संबोधयति, यथा समुद्रः उचैःश्रवाः सहितः इन्द्रं वायुदेवाधिपं संबोधयेत्। हे राजन्, एषः रत्नरूपः अश्वः उचैःश्रवाः-सदृशः, शीघ्रः विजयी च, यथा वायुः रूपं धारयन्। एषः अश्वः, हे प्रभो, मम स्वामिना तव प्रति प्रेषितः; महापुरुषैः दत्तानि द्रव्याणि दीप्त्याः कारणं भवति। एवं उक्त्वा, मायावी मेघनिनादानन्तरं पर्वतं प्रति चाटकः इव प्रत्युत्तरं ददात्। एषं उत्तमं अश्वं आरोह्य, हे प्रभो, जगति विचर, यथा सूर्यः स्वदीप्त्या भूमिं शोभयति। राजा अश्वं पश्यति, मायाविनः वचनानि चिन्तयन्, यथा मेघनिनादेन संकेतितं मेघं मयूरः उत्सुकः पश्यति। ततः, अनिमिषदृष्टिः, राजा चित्ररूपः अश्वं पश्यन्, चित्रपटे स्थितरूपः इव तिष्ठति। क्षणं अश्वं शिखातैलं पश्यित्वा, सः स्थिरः तिष्ठति, गुप्तनयनः, यथा भीतः पर्वतः प्रचण्डसागरं प्रति। द्वौ क्षणौ तत्र तिष्ठन्, आत्मनि ध्यानवत् मग्नः, यथा वैराग्यविहीनः मुनिः, अथवा परमसुखस्थितः बोधः। कश्चन न तं उत्तेजयति, सः स्वतेजसा विजितः; किमपि, भीतः राजा चिन्तायाम् मग्नः। तत्र केवलं यक्षपुच्छचामरा स्थिरा अभवन्, यथा रात्रिः स्थिरा, चन्द्रस्य हस्ताः स्थिराः इव। सभास्थिताः विस्मयपूर्णाः स्थिराः शोभन्ते, यथा कमलदलानि स्थिराणि, पङ्केन निर्मितानि। शनैः सभायाः जनानां कोलाहलः शान्तः, यथा वर्षानन्तरं मेघगर्जनं शान्तं भवति। मन्त्रिणः, संशयसागरं निमग्नाः, चिन्तायाम् मग्नाः, यथा देवाः गदायुधदानवपतिः विषण्णः इति। जनाः विस्मयेन विक्षिप्ताः, संसारमोहविलीनाः, राजा स्थिरदृष्टिः, कमलवनस्य प्रभा शिथिलाभवत्। द्वौ क्षणौ अनन्तरं, राजा चेतनां प्राप्तवान्, यथा शीतकालजलात् विमुक्तः शोभनकमलं। उत्थाय, भूषणैः किरीटेन च शोभितः, कम्पमानः सिंहासनात् उत्थितः, यथा वनयुक्तः पर्वतशिखरः भूकम्पे कम्पितः। अर्धजागरितः, सिंहासने उपविशत्, कम्पमानः, यथा अधोलोकविक्षेपे मंदरोद्रिः कम्पितः। परिचारकाः पतन्तं राजानं बाहुभिः उपस्थापयन्ति, यथा पार्श्वपर्वतानां शिखराणि प्रलयकोलाहले मेरुं धारयन्ति। परिचारकसमर्थितः, राजा, मनः अत्युत्कण्ठितः, तस्य मुखे चन्द्रस्य तरङ्गैः विक्षिप्तं प्रभाम् इव आसीत्। ‘कः अयम् प्रदेशः? कस्य अयम् सभा?’ इति राजा शनैः विचारयति, यथा भ्रमरः कमलस्य कलिकायाम् स्थिरः, स्थाने अनिश्चितः। तदा सभा राजानं आदरात् पृच्छति, ‘हे प्रभो, किम् एतत्?’ यथा गुञ्जनः भ्रमरः सूर्यं पृच्छेत्, अथवा कमलं सूर्यं ग्रहणानन्तरं पश्येत्। ततः मुख्य-मन्त्रिणः अपि तं पृच्छन्ति, यथा देवाः प्रलयकोलाहले भीतः मार्कण्डेयम् पृच्छन्ति।