यथा जलं सागरः, यथा तेजः अग्निः, तथा एषा जगतः विविधा क्रिया न केवलं मन एव। यदिह दृश्यते—कर्ता, क्रिया, करणं, सर्वं च ज्ञानक्षेत्रं, यत्र द्रष्टा, दर्शनं, दृश्यं च व्याप्नोति—तत्सर्वं तव मन एव। मन एव लोकान्, भुवनानि, काननानि च स्वस्वरूपेण प्रकाशयति, यथा एकं सुवर्णं जनाः कटकमुकुटकङ्कणादिरूपेण पश्यन्ति, एकत्वबुद्धिं परित्यज्य। शृणु तर्हि, राम, अहं ते अद्भुतां कथां कथयामि, या दर्शयति यथा अस्य जगतः मायामयी श्रीः केवलं मनसि अधिष्ठिता अस्ति। अस्यां पृथिव्यां उत्तरपाण्डवानामिति प्रसिद्धा एका महान् समृद्धा च भूमिः अस्ति, या नगरवनसंघातैः समाकीर्णा। तत्र नवपल्लवितजम्बीरकाननान्तः तपस्विनः वसन्ति, देवकन्याभिः लतानिर्मितदोलाभिः उपवननगराणि शोभन्ते। तस्याः पर्वताः कमलपरागपुञ्जैः वायुसंचालितैः सुवर्णवर्णाः, काननानि च सुमनसां प्रभापुञ्जैः माल्यीकृतानि। तस्याः अरण्यानि करञ्जपुष्पकुञ्जैः सीम्नि शोभन्ते, तालेषु निगूढग्रामाणां मञ्जीरध्वनिना गगनं निनादितम्। पक्वशालिव्रीहियवश्रेण्याः सुवर्णस्यान्नानि, मयूरवृन्दानि, काननमाल्यैः भूषितम्। क्रौञ्चशारसस्वरैः प्रतिध्वनितम्, पुष्पितपद्मवनैः पूरितम्, तामालनीलपर्वतग्रामपरिवेष्टितम्। विविधविहगवृन्दगानप्रतिध्वनिभिः, नद्याः तीरेषु सुप्तपारिहद्रकवृक्षैः रक्तीकृतम्। यत्र यवक्षेत्रेषु कन्यकाजनितमधुरगानं कामदेवं आह्वयति, पुष्पसमृद्धिप्रदेशेषु वातेन पुष्पमेघाः विक्षिप्यन्ते। तत्र सिद्धगन्धर्वैः स्वगृहात् निर्गत्य मान्यं, स्वर्गात् एव आहूतया रूपश्रियैः निर्मितमिव शोभते। कदलीवनमाल्यैः शोभितम्, तेषां सीम्नि किन्नरयुगलगीतैः, मन्दानिलवेगप्रेरितपुष्पवाटिकाभिः श्वेताभिः। तत्र हरिश्चन्द्रवंशसम्भूतः, धर्मात्मा, सूर्यसदृशतेजाः लवणो नाम राजा पृथिव्यां विराजते। तस्य ख्यातकीर्तिमालाभिः श्वेतभूता गिरिशृङ्गाणि, हरशिखराणि कम्पितान्यिव भूषितानि दृश्यन्ते। यदा तस्य सर्वे रिपवः तृणशकलवत् छिन्ना विनाशिताः, तदा तस्य शत्रवः अपि, मित्रवर्गेऽपि ये, तस्य स्मृतिमात्रेण कम्पन्ते। यस्य उदारकृत्यं, साधुपरिपालनं च, तस्य कर्माणि जनाः चिरं स्मरन्ति, यथा हर्याः चरितानि। तस्य पुण्यकीर्तयः दिव्यपर्वतशिखरेषु सुरनर्तकीभिः गीतानि, हर्षविकसिताङ्ग्या अप्सरसः गायन्ति। तस्य स्वसुन्दरीणां गीतानि, लोकपालमण्डलेषु प्रसिद्धानि, ब्रह्महंसैः पुनः पुनः स्मृत्यनुवृत्त्या प्रतिनादितानि। हे राम, यस्य अद्भुतानि पुण्यकृत्यानि, तस्मिन दुःखकलङ्कः स्वप्नेऽपि न दृश्यते न श्रूयते। स न कदापि दम्भं वेत्ति, न लोभं दृष्टवान्, तस्य महोत्साहः ब्रह्मजपमालायाः स्थैर्यवत् स्थितः। अष्टमभागे दिवसस्य, यदा दिननाथः आगच्छति, स राजा कदाचित् सिंहासनस्थः सभायां उपविश्यति। स चन्द्र इव तारागणे, सुखेन उपविष्टः, तत्र सामन्तसेनायः उत्साहेन सभां प्रविशन्ति। तत्र प्रियाभिः स्त्रीभिः गीतं गायमानाः, राजानः सुखोपविष्टाः, वीणावंशीमधुरध्वनिभिः मनः हरन्ति। यत्र रत्नच्छत्रैः सुन्दरैः महाराज्ञ्यः चलयन्ति, मन्त्रिसभा सुरासुराचार्यसमाः समीपे विश्रान्ताः। मन्त्रिणः कौशलात् राजकार्याणि चर्चयन्ति, गूढचारा दिशः समागतवार्ताः निवेदयन्ति। यदा पुण्यकथापाठाय शुभे काले इतिहासाः पठ्यन्ते, सूक्तिविदः काव्यकाराः राजानमवन्द्य पुण्यश्लोकान् गायन्ति। तदा गर्वयुक्तः कश्चन जाड्यकः सभां प्रविश्यति, जलद इव भूमौ वर्षार्थी। स राजा, यस्य ग्रीवा शैलशिखरसमुन्नता, तस्य पादयोः फलकृतवृक्ष इव स्थित्वा प्रणमति। स छायाफलपुष्पसमृद्धवृक्षस्य समीपे वानर इव, राज्ञः पुरतः स्थित्वा। चपलः, फललाभलुब्धः, स राजा, उन्नतग्रीवाय, मृदुसुखपवने पद्माय भ्रमर इव, वचनं ब्रूते। ततः, प्रभो, पश्य, एष एकः अक्षः, अधिष्ठाने अपि अद्भुतः, दिवः पृथिव्यां चन्द्र इव। इति उक्त्वा, स मायावी तं अक्षवलयं घूर्णयति, यथा परमात्मा स्वमायया विविधसृष्टिबीजं घूर्णयेत्। राजा तम्, ज्योतिरेखया दीप्तं, इन्द्रं स्वचक्ररथस्थं धनुष्मन्तं इव, पश्यति। तस्मिन्नेव क्षणे, राजा सिन्धुसामन्तैः सहितः सभां प्रविशति, यथा मेघः ताराग्रहसंकुलं नभोमार्गं प्रविशेत्। तं शीघ्रतरं सुमेधावन्तं हयम् अन्वियाय, स्वर्गलोकगमनाय उत्सुकम्, इन्द्रस्य उच्छैःश्रवसमिव। तं हयं गृहित्वा, स मायावी राजानं सम्बोधयामास, यथा सागरः उच्छैःश्रवसम् उपगृह्य इन्द्रं वातेश्वरं सम्बोधयेत्। राजन्, एष हयः रत्नरूपः, उच्छैःश्रवसोपमः, शीघ्रवेगसम्पन्नः, विजयी, वातरूपतामिव प्राप्तः। एष हयः, प्रभो, मम स्वामिना तुभ्यं प्रेषितः; वस्तूनां तेजः महतां दत्ते विशेषतः उज्ज्वलति।