शृणु, राम, मनसः विचित्रं स्वभावम्। तत् सति असत् करोति शीघ्रं, असत् च सति रूपेण सृजति; स्वकल्पितान् एव सुखदुःखान् अनुभवति। यथा चञ्चलं मनः स्वस्यैव चपलतया वस्तूनि गृह्णाति, तथा एव हस्तपाद्यङ्गानि अपि तदनुसारिणि कर्म कुर्वन्ति। मनसः संकल्पात् एव तत्कर्म शीघ्रं फलं जनयति, यथा सिच्यमानः लता कालेन फलति। यथा बालकः गृहदर्भे मृत्क्रिडानकानि नानाविधानि निर्माति, तथा मनः कल्पनया जगत् निर्माति। एवं चेत्, यथा बालानां क्रीडायां मृत्क्रीडासु च मनः प्रमोदते, तथैव किमर्थं वस्तुषु एकरूपता एव सत्यम् इति कल्प्यते? यथा कालः ऋतून् आगमयन् वृक्षस्य रूपाणि परिवर्तनं करोति, तथैव मनः एव अत्र वस्तूनां नानारूपाणां कारणम्। स्वप्नकल्पनाचिन्तासु च मनः स्वलीलया गोष्पदस्थं योजनायाम् सरः अपि निर्माति। एषः मनः युगं क्षणं वा करोति, क्षणं च युगायते; अतः ज्ञानी जनाः देशकालक्रमः मनसि एव आश्रितः इति वदन्ति। प्रयत्नस्य तीव्रता मन्दता च, अधिकत्वं च अल्पत्वं च, मनसः विलम्बस्य कारणानि; न तु शक्तिहीनता। मोहः, भ्रमः, वस्तुनां देशकालानां आगमनगमनं च—एतानि सर्वाणि मनसः एवोत्पन्नानि, यथा शाखासु पत्राणि जायन्ते। यथा जलं सागरः, उष्णता च अग्निः, तथा विश्वस्य नानाक्रियाः अपि मन एव। यदत्र दृश्यते—कर्ता, कर्म, करणं, विज्ञानक्षेत्रं, द्रष्टा, दर्शनं, दृश्यं—सर्वं तव मन एव। मन एव लोकान्, भुवनानि, वना च नानारूपेण प्रकटयति, यथा सुवर्णं एकत्वेऽपि कङ्कणमुकुटकटकादिरूपेण दृश्यते, सुवर्णैक्यं विस्मृत्य। इदानीं, राम, मम वचनानि शृणु, यथा विश्वमायायाः ऐश्वर्यम् मनसि एव प्रतिष्ठितम् इति अद्भुतां कथां कथयामि। अस्यां पृथिव्यामस्ति महती समृद्धा भूमिः, नानानगरवनसंकुला, उत्तरपाण्डवानाम् इति ख्यातिः। तत्र तपस्विनः नूतनजम्बीरवनेषु वसन्ति, रम्येषु विहारेषु नगराणि च, देवकन्याभिः लतानिर्मितदोलाभिः शोभितानि। तत्र पर्वताः काञ्चनमृणालराशिभिः वातनुनीतैः पद्मरेणुभिः पीताः, वनानि च सुमनोराशिभिः सुसज्जितानि। तस्याः काननानि करञ्जपुष्पवाटिकाभिः सीमितानि, तालवनान्तरितग्रामरवः आकाशे प्रतिनादयति। पक्तधान्यशालीनां शृङ्खलाभिः, सुवर्णयवगोधूमैः, मयूरगणैः, शोभनवनमालया च भूषिता सा भूमिः। क्रौञ्चशारसस्वरेण प्रतिनादिता, ससारः पुष्करवनेन, तमालकदलीकुटजगहनैः परिवृता च। तत्र विचित्रपक्षिसंघघोषैः प्रतिनादिता, पारिहद्रकतरुषु नदीतीरे सुप्तेषु रक्ताभा च। यत्र यवक्षेत्रेषु कनीयसीनां मधुरगानं कामदेवम् आह्वयति, पुष्पितोपवनेभ्यः वातः पुष्पराशिं विक्षिपति। तत्र सिद्धगन्धर्वैः गृहात् निर्गत्य मान्यं स्थानम्, यथा स्वर्गात् सौन्दर्यं आहूतं स्यात् इति शोभते। कदलीवनमण्डपैः शोभिते, तेषां सीमायां किन्नरयुग्माणि गायन्ति, मन्दमारुतवेगेन कम्पितमन्दारोपवनेन श्वेताभा सा भूमिः। तत्र लवण इति राजा, धर्मात्मा, हरिश्चन्द्रवंशसमुत्पन्नः, सूर्यवत् पृथिव्यां प्रभासते। तत्र तस्य कीर्तिमालया श्वेतितशिखराः गिरयः, हरशिखराणि इव कम्पितानि भूषितानि च। सर्वशत्रुषु तृणवत् विनष्टेषु, शत्रुत्वाभावेष्वपि स्मृतिमात्रेण शत्रुभिः कम्पनम्। यस्य महात्मनः उदारकर्मणः, सत्पुरुषरक्षणस्य च, यशः दीर्घकालं स्मर्यते, हर्याचरणवत्। तस्य पुण्यगाथाः सुरमुनिशिखरस्थेन्द्रलोकनर्तकीभिः गीताः, कामात् कुसुमिताङ्ग्या अप्सरसा। तस्य स्वसुन्दरीनां गीतानि, लोकपालमण्डलेषु विख्यातानि, ब्रह्महंसैः स्वभावतः पुनः पुनः गीयन्ते। हे राम, यस्य अतिमानुषचेष्टाः, तस्य स्वप्नेऽपि दुःखरजः न दृश्यते न श्रूयते। न च तेन कदापि कपटं ज्ञातम्, न लोभः दृष्टः; स्थिरमाहात्म्यं तस्य, ब्रह्ममालावत्। अष्टमभागे दिवसस्य, दिननाथ आगते, कदाचित् स राजा सिंहासने सभायां स्थितः। स चन्द्रवद् तारागणमध्ये सुखेन स्थितः, तत्र राजानां सेनान्यः प्रमुदिताः सभां प्रविशन्ति। प्रियतमा स्त्रियः गीतं गायन्त्यः, राजानः सुखारमणाः, वीणावंशीस्वरैः मनः हरन्ति। तत्र मनोहराः रत्नचामरधारिण्यः रजनीशस्य प्रिया इव, मन्त्रिसमूहः देवदानवगुरुसमः समीपे विश्रान्तः। मन्त्रिणः कौशलात् राजकार्याणि चिन्तयन्ति, प्रवीणगुप्तचराः दिशां वार्ताः निवेदयन्ति। इतिहासपाठे शुभे काले, पुराणश्रवणसमये, सूक्तिपाठिनः काव्यकाराः राजानमभिवाद्य स्तुतिम् गायन्ति। तदा, अहंकारयुक्तः कश्चन मायावी सभा मध्ये प्रविवेश, जलद इव भूमौ वृष्टिं कर्तुम् उत्सुकः। स राजा लवणस्य ग्रीवायाः शिखरमिव महत्, तस्य पादयोः स्थित्वा फलवती वृक्षवत् प्रणनाम।