यदा मनः स्वविकल्पान् शीघ्रं परित्यजति, तदा विवेकबलसमन्वितं स्वस्वरूपं परित्यज्य आत्मानुभवाय प्रवर्तते। अस्य मनसो विनाशः महाजागरितमिव, महाप्रबन्धमिव च; तस्मात् मनोनाशाय यतस्व, न तु तस्य वेगं अनुयाहि। एष एव मनः सुखदुःखानवच्छिन्नतरूणां घनवने, मृत्योरहेर् भयाकीर्णे, विवेकहीनः सर्वेषां स्वामी महाप्रशमस्य च कारणम् अस्ति। एवम् ऋषिणा उक्ते सति, सायं संप्राप्तम्, सूर्यश्चास्तमितः। सभासदः प्रणम्य, स्नानाय जग्मुः, सूर्यरश्मिभिः सह रजनीं प्रति गताः। एतत् मनः परात्परं समुद्रादिव चञ्चलजलबिन्दुरिव उत्पन्नं, विश्वं सर्वत्र प्रसारयति। तत् क्षिप्रं लघुं महतीं करोति, महतीं लघुं च दर्शयति; स्वकीयमपि परं करोति, परं च स्वकीयतया स्थापयति। यद् यद् मनः कल्पयति, यावत्स्फिग्मात्रं, तत् स्वबलात् त्वरया महागिरिव प्रकाशयति। एतन्मनः परमपदात् उत्पन्नं, क्षणमात्रेण लोकान् सृजति च लयं च गच्छति। यदिह दृश्यते, चरं स्थावरं वा, सर्वं मनसोद्भूतं रूपरूपेण। मनः आकाशकालकर्मद्रव्यशक्तिभिः परिवृतं, स्वचपलत्वात् नटवद् अवस्थान्तरेषु सञ्चरति। तत् सत् असत् करोति, असत् सत् च; स्वकल्पितान्येव सुखदुःखानि अनुभवति। यथा चञ्चलं मनः स्वसन्देहेन वस्तूनि गृह्णाति, एवं हस्तपाद्यङ्गानि तस्य आज्ञया प्रवर्तन्ते। तत्क्रियमाणं कर्म मनसः संकल्पात् शीघ्रं फलति, यथा सिच्यमानलता काले फलं जनयति। बालकः यथा गृह्यां मृत्कुट्यां नानारूपाणि विनिर्माति, तथा हे राम, मनः संकल्पेन विश्वं सृजति। तस्मात् यथा मनसः बालकक्रीडायां मृत्प्रलापेषु च रमणीयता, एवं किमर्थं वस्तुषु एकरूपमेव सत्यम् कल्प्यते? ऋतुकालेन यथा वृक्षः नानारूपाणि प्राप्नोति, तथा मनः एव वस्तूनां विविधरूपाणां कारणम्। स्वप्नकल्पनाचिन्तासु मनः स्वक्रीडया गोष्पदपरिमिते सरः योजनमात्रं कल्पयति। एतन्मनः युगं क्षणीकुर्यात्, क्षणं युगेनापि परिवर्तयेत्; अतः देशकालक्रमः मनसः आधीनः इति ज्ञातृभिः उक्तम्। यत्नस्य तीव्रत्वमन्दत्वात् च, बहुलत्वाल्पत्वाच्च, मनः विलम्बं प्राप्नोति, न तु दीर्घकालं, न च शक्तिहीनत्वात्। मोहः, भ्रमः, वस्तुदेशकालानां आगमप्रयाणानि—एतानि सर्वाणि मनसः एवोत्पन्नानि, यथा पत्राणि शाखायाः। यथा जलं समुद्रः, यथा औष्ण्यं वह्निः, तथा विश्वव्यापारः केवलं मन एव। यदत्र दृश्यते—कर्ता, कर्म, करणं, क्षेत्रं, दृष्टा, दर्शनं, दृश्यं—सर्वं तव मन एव। मनः एव लोकान्, भुवनानि, वनानि च नानारूपेण प्रकाशयति, यथा एकं सुवर्णं कटकमुकुटकङ्कणादिरूपेण दृश्यते, सुवर्णभावनिराकरणात्। शृणु, अद्य ते अद्भुतां कथां कथयामि, यया दृश्यते यथेदं विश्वमायावैभवं सर्वं मनसि एव प्रतिष्ठितम्। अस्मिन्महाभूमण्डले, उत्तरपाण्डवानाम् इति प्रसिद्धे, महान् प्रदेशः अस्ति, नगरेन्द्रवनसंकीर्णः। तत्र नवानां जम्बीरतरूणां निकुञ्जेषु मुनयः निवसन्ति; रम्यवनपुर्यः दिव्याङ्गनाविटपिस्वरैः दोलाविभूषिताः। तस्य शैलाः पद्मरजःकणैः सुवर्णाभाः, वनानि सुमनोहरपुष्पगुच्छमालालङ्कृतानि च। तस्य कान्ताराणि करञ्जपुष्पगुल्मैः सीम्नि, खर्जूरवनान्तर्निविष्टग्रामरवैरम्बरम् आलापयन्ति। तत्र धान्यशालीनां सुवर्णयवगोधूमश्रेण्यः, मयूरकुलानि, वनमालाभिः विभूषितानि च। बकक्रौञ्चरवमण्डितानि, उत्पलवनसंकीर्णानि, श्यामतामालगुच्छैः नीलगिरिग्रामैश्च परिवृतानि। मनोज्ञपक्षिरवसम्भिन्नानि, पारिहद्रकवृक्षरागेण तटिन्युपविशद्भिः रञ्जितानि। यत्र यववनान्तरेषु कन्यकागानं मधुरं कन्दर्पं आह्वयति, पुष्पितकुञ्जशय्या पुष्पवृष्टिभिः वातेन विक्षिप्यते। तत्र सिद्धचारणाः स्वगृहात् निर्गत्य सत्कार्यन्ति, यथा स्वर्गात् रूपमेवाकृष्य तत्र निवेशितम्। कदलीवनमालाभिः शोभिते, तेषु किन्नरयुगलानि गायन्ति; मन्दानिलवेगेन स्फीतपुष्पोपवनानि श्वेतानि जातानि। तत्र लवणः नाम राजा विराजते, धर्मशीलः, हरिश्चन्द्रवंशसमुद्भवः, भूमौ सूर्य इव दीप्तिमान्। तत्र तस्य कीर्तिमालाभिः शैलशिखराणि शुक्लीकृतानि, यथा हरपर्वतानाम् अङ्गानि कम्पितानि स्युुः। स राजा सर्वशत्रून् तृणखण्डवत् विनिर्दल्य, अपि शत्रुविनिर्मुक्तान् स्मरणमात्रेण तापयति। यस्य दानशीलस्य सत्पुरुषरक्षकस्य कृत्यं दीर्घकालं स्मर्यते, यथा हरिकृत्यम्। तस्य पुण्यगाथाः सुरपर्वतेषु दिव्यनगरेषु अप्सरसो गायन्ति, प्रमोदिताङ्ग्यः। तस्य स्वसुन्दर्यः पत्न्यः, याः लोकपालमध्येषु प्रसिद्धाः, गुणगानानि गायन्ति; ब्रह्महंसाः तानि पुण्यगानानि पुनः पुनः गायन्ति। एवं मनसो मायामात्रेण विश्वस्य वैभवम्, राज्ञः पुण्यकृत्यम्, सर्वं चात्र प्रतिपादितम्।