अविद्या नाम दुःखस्य कारणं, गहनं च दुस्तरं च, यदा न विज्ञायते तदा एषा माया इव संसारस्य उत्पत्तिं जनयति। तया मोहितः जीवः आकाशमिव भित्तिं पश्यति, हिमं वह्निमिव अनुभवति—एवं स्वभावतः एव सर्वं विपर्ययं अनुभवति। यः अयं संसारः स्थूलतया प्रतिभाति, सः वास्तवतः अस्थिरः; यः इव दीर्घस्वप्नः, तस्य उत्पत्तिः अपि तस्याः शक्तेः क्रीडया विलसति। तस्याः एव स्वभावः कल्पना—सा कर्तृत्वं स्वीकरोति, जगतः नेत्राणि च अपि चञ्चलानि करोति, यथा व्योम्नि नृत्यन्ति मयूरपिच्छानि। हे राम, त्वं विचारस्य दीप्त्या एतां शक्तिं विलापय—यथा दिनकरः हिमपिण्डं द्रावयति। सूर्यस्योदयः यथाऽऽर्तानां हिमनाशाय उपकारकः, तथैव विचारः मनोविलयकाङ्क्षिणां प्रयोजनस्य साधकः। अविद्या उत्पन्ना, दुःखदुःस्वप्नजालं व्याप्य, मायाविना इव सुवर्णवृष्टिं क्रीडतीव। मन एव स्वविनाशं करोति—नाट्यरङ्गे आत्मनाशाख्यं नृत्यं नटति। मनः स्वयमेव स्वविनाशाय पश्यति, विपर्यस्तबुद्धिः न समीपवर्तिनं नाशं जानाति। केवलकल्पनानिवृत्त्या मनः शीघ्रं निर्विकल्पावस्थां प्राप्नोति, तत्र दुःखस्य उत्पत्तिः न भवति। स्वकल्पनां त्वरया परित्यज्य, मेधया सह मनः स्वरूपं त्यक्त्वा आत्मसाक्षात्कारं आरभते। मनोविनाशः महाजागरूकता, महोदयः; अतः मनोविलयाय यतस्व, न तस्य वेगं अनुयाहि। अस्मिन्नेव अरण्ये, सुखदुःखवृक्षैः सघनिते, मृत्युः सर्परूपेण भीषणे, विवेकशून्यं मनः सर्वस्य अधिपः, महाप्रपत्तेः एकमूलकारणं च। एवं मुनिना उक्ते, सायं समयः अभवत्, सूर्यः अस्तं गतः; सभासदः प्रणम्य, स्नानाय जग्मुः, सूर्यकिरणैः सह तमसि संप्राप्ताः। मनः परमतः उद्भूतं, सागरात् उन्मत्तबिन्दुवत्, इदं विश्वं सर्वत्र व्यापयति। तत् शीघ्रमेव लघु महदिव दर्शयति, स्वकीयमपि परं करोति, परं च स्वकीयमिव। यद्यपि अङ्गुष्ठमात्रं वस्तु मनसा कल्प्यते, तत् तद्भावेन महाशैलवत् प्रकाशते। परमपदात् उत्पन्नं मनः क्षणेनैव लोकान् सृजति, लयं च गच्छति। यदिह दृश्यते—चराचरं, सर्वं मनसः एव रूपम्। आकाशकालकर्मद्रव्यशक्तिभिः परिवृतं मनः, स्वचपलतया अवस्थान्तरं यथा नटः गच्छति। सत्यमसत्करोति, असत्यम् सत्करोति; स्वकल्पितानन्ददुःखमेव अनुभवति। यथाऽनिश्चलमनः वस्तूनि ग्राहयति, तथैव हस्तपाद्यादीनि सदा तदनुसारिणि भवन्ति। मनसः संकल्परूपं कर्म त्वरया फलं ददाति, यथा लता समये जलसिक्ते फलं ददाति। यथा बालः गृहस्थे मृत्पिण्डैः नानारूपाणि करोति, तथा हे राम, मनः कल्पनया विश्वं सृजति। अतः, यदा मनः बालकक्रीडायां मृत्पिण्डे जल्पने च रमते, तदा किमर्थं एकं रूपमेव वस्तुषु सत्यतया कल्प्यते? यथा कालः वृक्षस्य विविधरूपाणि जनयति, तथा मन एव वस्तूनां विविधरूपकारणम्। कल्पनास्वप्नविचारेषु च मनः स्वक्रीडया गोष्पदस्थले योजनायाम् सरः सृजति। एतन्मनः युगं क्षणं करोति, क्षणं युगं करोति; अतः ज्ञानी मनः एव देशकालानुक्रमस्य कारणं वदन्ति। प्रयासस्य तीव्रतया मन्दतया च, अधिक्येन च अल्पत्वेन च, मनः विलम्बं प्राप्नोति—न तु शक्त्यभावात् न च दीर्घकालम्। मोहः भ्रमः वस्तुनां देशकालानां च आगमनगमनं—एतानि सर्वाणि मनसः एवोत्थानानि, यथा शाखायाः पत्राणि। यथा जलं सागरः, ऊष्मा च अग्निः, तथा विश्वव्यापारः अपि केवलं मनः एव। यत्किञ्चिदिह दृश्यते—कर्ता, क्रिया, करणं, क्षेत्रं, द्रष्टा, दर्शनं, दृश्यं—सर्वं तव मन एव। मन एव लोकान्, भुवनानि, वनानि च आत्मरूपेण प्रकटयति, यथा सुवर्णं कङ्कणमुकुटकटकादिरूपेण एकत्वं विस्मृत्य दृश्यते। इदानीं शृणु, यथा एषा विश्वमायारम्या मनसि एव अधिष्ठिता इति। अस्मिन्महीतले उत्तरपाण्डवानाम् नाम महती समृद्धा भूमिः अस्ति—नानानगरवननिविष्टा। तत्र तृणच्छिद्रहीनजम्बीरवनान्तरेषु तपस्विनः वसन्ति, स्वर्गस्त्रीकृतलतादोलाभिः उद्याननगराणि शोभन्ते। तत्र पर्वताः पद्मरजःकणैः सुवर्णमयूखैः शोभन्ते, काननानि उज्ज्वलपुष्पसमूहैः माल्यीकृतानि। तस्याः अरण्यानि करञ्जपुष्पकुञ्जैः सीम्ना भूषितानि, तत्र तालनिकरान्तर्गतानां ग्रामाणां घण्टानिनादैः गगनं निनादितम्। पक्तधान्यपङ्क्तिभिः, सुवर्णयवगोधूमैः, मयूरगणैः, शोभनवनमाल्यैः भूषिता सा भूमिः। बककुक्कुटशब्दैः प्रतिध्वनिताः, पुष्पितपद्मवनैः पूर्णाः, श्यामतमालगुच्छैः नीलगिरिग्रामैः च परिवृता सा वसुंधरा शोभते। एवं मनसः एव महिमा, यदिदं विश्वं तत्रैव प्रतिष्ठितम्।