श्रीभगवतः वाक्यं यथा — हे राम! यं त्वं परमबुद्धिं आत्मानं नश्यतीति मन्यसे, सः कदापि न नश्यति; तस्मात् अनर्थकं शोकं मा कुरु। यथा विदीर्णमेघमध्यम् वातः गच्छति, वा शुष्कपद्मात् भ्रमरः अनन्तं व्योम प्रविशति, एवं शरीरक्षये आत्मा गच्छति। अत्र संसारगतस्य अपि चेतनायाः नाशः न विद्यते; ज्ञानाग्निना विना आत्मनः नाशः चर्चायामपि न प्रवर्तते। घटफलयोः दृष्टान्तः, च घटान्तर्गताकाशस्य यथाक्रमं, एवं शरीरात्मनोः स्थितिः—शरीरं विनश्वरं वा अविनश्वरं वा, आत्मनः तु अन्यथा। यथा फलम् हस्ते प्रविश्य घटे भिद्यते, तथा आत्मा व्योम प्रविश्य शरीरान्तः सञ्चरति। घटे विनष्टे, तत्रस्थितं आकाशं व्योम्नः आकाशः इव एव तिष्ठति; तथा शरीरक्षये देही दुःखरहितः शेषः भवति। सर्वेषां प्राणिनां मनः शरीरं च देशकालयोः गूढं भवति; पुनः पुनः मृत्युपटलेन आच्छाद्यते, सुप्तवत् तिष्ठति—किं शोकः? अज्ञानिनः अपि मृत्यौ देशकालयोः गूढत्वे, भयस्य किम्? कश्चन अत्र न नश्यति। अतः, हे राम, 'अहं एषः' इति कल्पनां त्यज—यथा विहङ्गपतिः व्योमाकाङ्क्षी अण्डच्छव्यम् परित्यजति। एषा हि मानसी शक्तिः इच्छानिष्टयोः बन्धनकारिणी; तया मोहात् अयं संसारः वृथा स्वप्नवत् कल्प्यते। एषा अज्ञानं दुस्तरं दुःखहेतुः; अनवबोधनकाले अस्य विश्वस्य उद्भवाय कारणं भवति। तया मोहितः जनः व्योमपि भित्तिवत् पश्यति, हिमं वह्निवत्, स्वभावेन एव। अयं संसारः स्थूलतया दृश्यते, वस्तुतः तु असारः, शनैः सत्यमिव उदेति; एषा शक्तिः दीर्घस्वप्नवत् एतत् सर्वं कल्पयति। तस्याः स्वरूपं केवलं कल्पनैव; कर्तृत्वभावेन तिष्ठति, लोकस्य नेत्राणि चञ्चलानि करोति, यथा मयूरपिच्छं व्योम्नि नृत्यति। एतां शक्तिं, हे राम, विचारयाः विलयय—यथा दिवाकरः हिमपिण्डं द्रावयति। यथा सूर्यस्योदयः हिमनाशकाङ्क्षिणां हितमावहति, तथा विचारेण मनोनाशकाङ्क्षिणः प्रयोजनं सम्पद्यते। अज्ञानं उद्भूतं, दुःखदुःखान्तरजालं व्याप्य, मायिकेन्द्रजालवत् सुवर्णवृष्टिं कुर्वन्। मनः स्वयमेव आत्मविनाशं करोति; मन एव आत्मघातनाट्यं नृत्यति। मनः स्वविनाशाय एव आत्मानं पश्यति; विपर्यस्तबुद्धिः समीपविनाशं न जानाति। केवलकल्पनानिवृत्त्या मनः शीघ्रं स्वकल्पनारहितावस्थां प्राप्नोति; तत्र दुःखं न जायते। स्वकल्पनां त्वरया त्यक्त्वा, मनः विवेकसहायेन रूपं त्यजति, आत्मबोधं आरभते। मनोनाशः महाजागरूकता, महदुत्थानं; तस्मात् मनोविलयाय यतस्व, न तु तस्य वेगानुसरणाय। अत्र सुखदुःखवृक्षैः घनवनान्तरे, मृत्युः सर्प इव भयङ्करः, विवेकशून्यं मनः सर्वस्य अधिपः, महाविपत्तेः च कारणम्। एवं मुनिना उक्ते, दिवा सायन्तनं प्रति गतवती, सूर्यश्चास्तमगच्छत्; सभासदः प्रणम्य, स्नानाय गताः, सूर्यरश्मिभिः सह संध्याकाले जग्मुः। मनः परात्परात् उद्भूतं, सागराद् अस्थिरबिन्दुरिव, अयं संसारं सर्वत्र व्यापयति। तत् शीघ्रं लघु महत्त्वं ददाति, महत् लघुत्वं च; स्वीयं परं करोति, परं स्वीयं च। यदपि अङ्गुलिमात्रं वस्तु मनसा कल्प्यते, तत् तद्भावेन महापर्वतवत् प्रकाशते। मनः परं पदं लब्ध्वा, क्षणमात्रेण लोकान् सृजति, विलयति च। यदत्र दृश्यते, चलं स्थिरं वा, सर्वं मनसः एवोत्पन्नम्। आकाशकालकर्मद्रव्यशक्तिभिः परिवृतं मनः, चञ्चलत्वात् अवस्थान्तरेषु नटवत् सञ्चरति। सत् असत् करोति, असत् सत्; स्वकल्पितं एव सुखदुःखं अनुभवति। यथा चञ्चलं मनः स्वसन्देहाद् वस्तूनि गृह्णाति, तथा हस्तपादाद्यङ्गानि अपि तदनुसारिणि। तत् कर्म, मनसः संकल्परूपत्वात्, शीघ्रं फलं जनयति, यथा लता जलसिक्ते काले फलं ददाति। यथा बालकः गृहस्थे मृत्क्रीडनकानि निर्माति, तथा हे राम, मनः कल्पनया संसारं सृजति। अतः, यथा बालकक्रीडायां मृत्क्रीडनकेषु हर्षः, तथैव वस्तुषु एकरूपस्य वस्तुनः सत्यत्वं किम् कल्प्यते? ऋतुकालेन यथा वृक्षस्य रूपवैकल्यं, तथा मनसा एव वस्तूनां विविधरूपता। स्वप्ने, कल्पने, चिन्तायां, मनः लीला क्रीडायां गोशृङ्गे योजनपरिमाणं सरः निर्माति। मनः युगं क्षणं करोति, क्षणं युगं च; तस्मात् देशकालानां क्रमः मनसः आधीनः इति विद्वांसः वदन्ति। प्रयत्नस्य तीव्रता-मन्दता, बहुलता-अल्पता च, मनः विलम्बकारकं, न तु शक्त्यभावात्, न च दीर्घकालम्। मोहः, भ्रमः, वस्तुस्थानकालानां आगमनगमनं, सर्वं मनसः एवोत्पन्नम्, यथा शाखायाः पत्राणि। इति, हे राम, भगवतः उपदेशः प्रवहति—आत्मा न नश्यति, मनः एव संसारस्य कारणं, तस्य विवेकविलयेन दुःखनाशः, आत्मबोधः च सुलभः।