राघवः, तव बुद्धिः विवेचनाय प्रवृत्ता, मोहव्यग्रतया मुक्तः, सत्यं विवेक्तुं शीलयित्वा, असत्यं सम्यक् परित्यज। "बद्धः" वा "अबद्धः" इति वचनं निःसारम्—किमर्थं व्यर्थं शोकं वहसि? अनन्तात्मनि, यस्य बन्धनस्य किम्, कथं, केन वा सम्भवति? अखण्डपरमात्मनि, यत्र बहुत्वकल्पना केवलं विचारमात्रेण उद्भवति, तत्र ब्रह्मणि सर्वव्यापिनि कः बद्धः, कः वा मुक्तः? दुःखरहितः असि, तथापि दुःखस्य केवलं आविर्भावेन तं अनुभवसि; किमर्थं भग्नाङ्गे शोकं कुरुषे? आत्मनि न किञ्चित् भेदः, एकत्वं, वा परिवर्तनं विद्यते। शरीरस्य विनाशे, क्षतौ, वा क्षयः, आत्मने किं हानिः? यथा कुम्भे स्थितं सुवर्णं दग्धकुम्भे अपि न हानिं प्रप्नोति। शरीरं पततु वा नाशं गच्छतु—किं नष्टं? यथा पुष्पस्य मर्दने अपि, तस्य गन्धः आकाशे न नश्यति। शीतोष्णस्य स्पर्शे, यथा कमलवत् शरीरं पीड्यते—किं हानिः? यः आकाशे स्थितः, मधुकरः इव, तस्य किम्? शरीरं पततु, नश्यतु, वा दूरं गच्छतु—तव आत्मस्वरूपस्य, यः तस्मात् पृथक्, किमपि क्षतिः न अस्ति। यथा मेघस्य वातेन, मधुकरस्य कमलेन, तादृशः सम्बन्धः शरीरस्य आत्मना सह, हे राघव। मनः सर्वस्य जगतः शरीरम् उच्यते; तस्य सारः आत्मशक्ति, यः चैतन्यम्, सः सर्वदा अविनाशी। त्वं मन्यसे आत्मा, परमविद्वान्, नश्यति; किन्तु सः कदापि न नश्यति—किमर्थं व्यर्थं शोकं करोषि? यथा वायुः भग्नमेघं गच्छति, मधुकरः शुष्ककमलम् त्यक्त्वा अनन्तं गगनं यान्ति, तथा शरीरनाशे आत्मा निर्गच्छति। इह विचरन् अपि, मनः न नश्यति; ज्ञानाग्निना विना, आत्मनाशः चर्चायामपि न आगच्छति। घटफलस्य दृष्टान्तः, घटस्थाकाशस्य अनुक्रमः, तद्वत् शरीरस्य आत्मनः अस्तित्वम्—नश्वरम् वा अनश्वरम्। यथा फलम् हस्ते प्रवेश्य, घटे विदारितम्, तथा आत्मा आकाशं प्रविश्य, शरीरं सञ्चरति। घटस्य नाशे, तस्य आकाशः गगनाकाशः भवति; एवं शरीरक्षये, देही दुःखरहितः अवशिष्टः। प्राणिनां मनः शरीरं देशकालात् गुप्तम्; मृत्युपरदा आवरणेन पुनः पुनः आवृतम्, सुप्तम्—किमर्थं शोकः? अविद्वान् अपि, मृत्यौ देशकालयोः गुप्ते, किमर्थं भयम्, हे महाबाहो? अत्र कश्चित् न नश्यति। अतः, हे राम, "अहम् इदं" इति कल्पनां परित्यज—यथा पक्षिराजः आकाशगमनाय उत्सुकः, अण्डकवचं त्यजति। एषा मानसिकशक्ति, इच्छानिच्छायाः बन्धनम्; तया, मोहात्, इदं जगत् व्यर्थं कल्प्यते, स्वप्नवत्। एषा अज्ञानं, दुःखस्य कारणम्, दुस्तरम्; अज्ञाते, इदं मायाजगत् उत्पद्यते। मूढः तया, आकाशं दीवारूपेण, हिमं अग्निरूपेण पश्यति, स्वभावात्। इदं जगत् स्थूलवत्, वस्तुतः अस्थूलम्, शनैः सत्यमिव उद्भवति; एषा शक्ति तद् निर्माति, दीर्घस्वप्नवत्। तस्य सारः कल्पनामात्रम्, कर्तृत्वम् उपगृह्य, जगद् नेत्राणि चञ्चलानि करोति, मयूरपिच्छवत् आकाशे नृत्यन्ति। एतां शक्तिं, हे राम, विवेचनया विलयय—यथा दिनेशः हिमपिण्डं पचति। सूर्यस्योदयः, यथा हिमस्य विलोपनं साधयति, तथा विवेचनया मनोविलयस्य साधनं सम्पद्यते। अज्ञानम् उद्भूतम्, दुःखजालं प्रसारयति; मायाविनः स्वर्णवृष्टिवत्। मनः स्वयमेव नाशं करोति; मनः आत्मघातनाट्यं नृत्यति। मनः स्वयमेव नाशाय पश्यति; विपरीतबुद्धिः नाशं न वेत्ति। केवलं विकल्पाभावेन, मनः शीघ्रं विकल्परहितावस्थाम् प्राप्नोति; दुःखं न जायते। स्वविकल्पान् शीघ्रं त्यक्त्वा, मनः विवेचनया, रूपं परित्यज्य, आत्मसाक्षात्कारम् आरम्भयति। मनोविनाशः महाजागरणम्, महान् विक्षोभः; मनोविलयाय यतस्व, तस्य वेगं मा अनुगच्छ। एषा वनं, सततसुखदुःखवृक्षैः घनम्, मृत्युसर्पेण भयंकरम्, तत्र मनः अविवेकेन सर्वस्य स्वामी, महाप्रसवस्य कारणम्। ऋषेः एतद्वचनानन्तरम्, दिनः सायंतनं गतः, सूर्यः अस्तं गतः; सभायाः नमस्कारानन्तरम्, स्नानाय गच्छन्ति, सूर्यकिरणैः सह सायं तमः यान्ति। मनः, परमात्मनः उत्पन्नम्, समुद्रात् चञ्चलजलबिन्दुवत्, इदं जगत् विस्तारयति। तत् शीघ्रं लघुं महत् करोति, महत् लघुं दर्शयति; स्वं परं, परं स्वं करोति। यद् मनः कल्पयति, अंगुलिमात्रम् अपि, तद् स्वबलात् महागिरिवत् प्रकाशयति। मनः, उत्तमावस्थात् उत्पन्नम्, क्षणेन जगद् सृजति, क्षणेन लययति। यद् इह दृश्यते, चरं स्थिरं वा, सर्वम्, सर्वरूपम्, मनसः एव उद्भूतम्। आकाश, काल, क्रिया, द्रव्य, शक्तिभिः परिवृतम्, मनः स्वचपलतया, नटवत्, अवस्थान्तरे गच्छति। इति कथा।