सर्वत्र चञ्चलः केवलं विचारः प्रकाशते, यथा समुद्रः केवलं जलमात्रं भवति, तथा सर्वं वस्तु आत्मन्यात्मा एव। विचारः एव प्रथमं परमात्मनि उद्भवति, ततः स एव कार्यरूपेण विस्तारं प्राप्नोति, यथा दिवसः विस्तारं करोति। सम्पूर्णं जगत् विचारकल्पनायाः जालमात्रं अस्ति; सर्वं विचारः एव इति ज्ञातव्यं, हे लीलाधर! विचारं परित्यज्य, विचारशून्यस्थितौ शरणं गच्छ, निश्चित्य शान्तिं प्राप्नोहि, हे राम। यः मोहितः स्वविचारस्य वशे स्थितः, स भ्रमं प्राप्नोति, न तु बुद्धिमान्; यथा अदृश्यः आत्मा बालकस्य विचारैः मोहितः भवति। कः अयं कल्पितः यक्षः, ब्रह्मविदां अग्रगण्यः इति गण्यते? कस्य द्वारा अयं महान् मोहः, यः वस्तुतः असत्यम्, सदा ग्राह्यते? पंचभूतसम्बन्धेन अयं यक्षः अहंकाररूपं गृह्णाति, यथा बालकः भूतं कल्पयति। यदा परमसत्ता सर्वत्र एव तिष्ठति, तदा कुतः, कथं, केन च अयं 'अहम्' इति उद्भवति? वास्तवे अहंकारः नास्ति, यतः परमात्मनि भेदः नास्ति; यथा पथिकः दोषदृष्ट्या उष्णतायाम् जलं पश्यति। मनः रत्नं, स्वकार्ये महती, संसारः इति अभिधीयते; आत्मनि आश्रित्य आत्मा एव प्रकाशते, यथा जलं जले दीप्तिम् करोति। अतः हे राम, अनास्थितं मिथ्याज्ञानं त्यज, सत्यम् सुखमयम् आश्रयम् प्राप्नुहि। विचिकित्सायुक्तया बुद्ध्या, मोहव्याकुलतया मुक्तया, सत्यं विवेक्षय, असत्यं पूर्णतया परित्यज। 'बद्धः' वा 'अबद्धः' इति वचनं निरर्थकं; व्यर्थं शोकं मा कुरु। अनन्ते आत्मनि बन्धनं किम्, कथं, केन च सम्भवति? परमात्मनि, यत्र केवलं कल्पनया भेदः जायते, तत्र किं बन्धनं, किं मोक्षणं, सर्वव्यापि ब्रह्मणि? दुःखात् मुक्तः अपि दुःखं अनुभवति, तस्य सन्निधानेन; किं दुःखितस्य अंगस्य शोकं करोति? आत्मनि न विभेदः, न ऐक्यं, न परिवर्तनम् अस्ति। यदा देहः नष्टः, आहतः, वा क्षीणः, तदा आत्मनः किं हानिः? यथा सुवर्णं कुम्भे नष्टे अपि अनहं भवति। देहः पततु वा विनश्यतु, तदा अस्माकं किं हानिः? पुष्पं चूर्णिते, तस्य गन्धः आकाशे स्थितः, किम् नष्टः? कमलवत् देहः सुखदुःखशीतलेन आहतः, तदा अस्माकं, आकाशे स्थितानाम्, किं हानिः, यथा मधुकाः दूरं गताः? देहः पततु, विनश्यतु, वा दूरतमं गच्छतु, तव स्वरूपे किं हानिः, यः तस्मात् भिन्नः? यथा मेघस्य वायुः, मधुकस्य कमलम्, तथा तव देहस्य आत्मा, हे राघव। मनः सम्पूर्णस्य जगतः शरीरम् उच्यते; तस्य सारः आत्मशक्तिः, यः चेतनः, सः कदापि न नश्यति। त्वं मन्यसे आत्मा नश्यति, किन्तु सः कदापि न नश्यति; व्यर्थं शोकं मा कुरु। यथा वायुः भग्नमेघे गच्छति, मधुः शुष्के कमले आकाशे याति, तथा आत्मा देहे विनष्टे निर्गच्छति। जगति भ्रमन् अपि मनः न नश्यति; ज्ञानाग्निना विना आत्मनः विनाशः चर्चायाम् अपि नास्ति। घटस्य, फलस्य, घटाकाशस्य क्रमः, देहात्मनोः अस्तित्वे, नश्यति वा अनश्यति, तत्र लागू। यथा फलम् हस्ते प्रविश्य घटे भग्नम् भवति, तथा आत्मा आकाशे प्रविश्य देहे सञ्चरति। घटे विनष्टे तस्य आकाशः आकाशाकाशः भवति; देहे क्षीणे, आत्मा दुःखात् मुक्तः भवति। जीवानां मनः शरीरम् देशकालात् गोपितम्; मृत्युपरिपाट्या पुनः पुनः आच्छादितम्, सुप्तम् तिष्ठति—किं शोकं करोति? अज्ञः अपि, मृत्यौ देशकालयोः गोपने, किं भयम्, हे महाबाहो? अत्र कश्चित् न नश्यति। अतः हे राम, 'अहम् इदम्' इति कल्पनां परित्यज, यथा पक्षिराजः आकाशगमनाय अण्डकवचं त्यजति। एषा मानसिकशक्तिः, इच्छानिच्छायाः बन्धनम् करोति; तया, मोहात्, जगत् व्यर्थं कल्प्यते, स्वप्नवत्। एषा अज्ञानम्, दुष्पारम्, दुःखहेतुः; अनवबोधे, एषा मायाजगत् उत्पादयति। तया मोहितः, आकाशं भित्तिवत्, शीतं अग्निवत् पश्यति, स्वभावात्। जगत् दृश्यत्वं गृहीत्वा, वस्तुतः अदृश्यं, शनैः सत्तारूपेण, दीर्घस्वप्नवत्, एषा शक्ति: कल्पयति। तस्य सारः केवलं कल्पना, कर्तृत्वं गृहीत्वा, जगत् नेत्रं चञ्चलयति, यथा मयूरपिच्छं आकाशे नृत्यति। एषां शक्तिं विलयाय नय, हे राम, विचारस्य माध्यमेन, यथा सूर्यः हिमपिण्डं विलयति। सूर्यस्य उदयः यथा हिमविलयनं साधयति, तथा विचारस्य द्वारा मनोविलयनं साध्यते। अज्ञानम् उद्भूतम्, दुःखदुःखजालं प्रसारयति; यथा मायावी सुवर्णवृष्टिं वृष्ट्वा। मनः स्वविनाशं स्वयं करोति; मनः आत्मनाशनाट्यं नृत्यति। मनः स्वविनाशाय एव आत्मनं पश्यति; कुपथगामी बुद्धिः विनाशं समीपस्थं न जानाति। केवलं कल्पनायाः अभावेन, मनः शीघ्रं कल्पनाशून्यस्थितिं प्राप्नोति; तत्र दुःखः न जायते।