ततः शतशः जनाः, शतशः ब्राह्मणाश्च, तेन महोत्सवे तृप्ताः भोजनं कृतवन्तः। तत्र त्रयः कुमाराः परमं संतोषम् आपन्नाः। तत्र भविष्यति नगरे ते त्रयः कुमाराः सुखेन वर्तन्ते, शिकारक्रीडायाम् अन्येषु च कार्येषु निरतः सन्तः। एषा रम्या कथा त्वया श्रुता, निष्पाप, हृदि स्थापनीया, प्राज्ञ, यया त्वं विवेकी भविष्यसि। एवं शुभां बालकथां रामाय धात्र्या निवेदिता, या श्रोतुः चित्तं हर्षयामास। सा एव बालकथा, राम कमललोचन, मया तव मनःकथायाः प्रसंगे कथिता। यथैतस्मिन्बालोपाख्याने जगतः सृष्टिरपि तादृशी, तीव्रकल्पनया, व्यर्थकल्पनया च, एतां दशामुपगता। एषा सृष्टिः केवलं कल्पनाजालमस्ति, रूपभेदमात्रं, यत्र बन्धनमोक्षादिरूपेण प्रवर्तते। अत्र, केवलं चिन्तारचनां विना किमपि नास्ति; चिन्ताशक्त्या किञ्चिद् दृश्यते, कदाचिद् न किञ्चित्, कदाचिद् केवलं किञ्चित्। स्वप्नवद् यथा स्वस्य अन्तः स्वप्नरूपेण दिवं पृथिवीं वायुमाकाशं पर्वतान् नद्यः दिशश्च चिन्तया निर्मीयन्ते। यथा त्रयः कुमाराः, नद्यः, भविष्यद् नगरी च केवलं कल्पनया जाताः, तथा त्र्यध्वानां (त्रैलोक्यस्य) सत्त्वमपि कल्पनया एव। चिन्तैव सर्वतः प्रवहति, यथा सागरः जलमात्रं, तथैव सर्वं आत्मन्येव आत्मा। चिन्तैव आदौ परमात्मनि उदेति, सा क्रियारूपेण विस्तारमापद्यते, यथा दिनस्य प्रवृत्तिः। सर्वं जगत् चिन्ताजालमात्रम्; सर्वं केवलं चिन्तैव, इति निश्चित्य, चिन्तां त्यक्त्वा, चिन्ताशून्ये स्थित्वा, विश्रान्तिम् अवाप्नुहि, हे राम। यः मोहितः, स्वचिन्तावशेन भ्रमति, स न विवेकी; यथा अशरीरः, शरीरिणः चिन्तया, बालकवत्, मूढः भवति। कः अयं कल्पितो यक्षः, यः ब्रह्मविदां श्रेष्ठः इति मन्यते? केन वा एषा महान् भ्रान्तिः, या वास्तवतोऽसत्याऽपि, स्वीकृत्यते? पञ्चभूतसंयोगात्, यक्षः अहंकाररूपेण अत्र कल्प्यते, यथा बालकः भूतं कल्पयेत्। यदा परमवस्तु सर्वत्रैव स्थितम्, तदा कुतः, कथं, केन वा अयं अहंभावः उदेति? वस्तुतः अहं नास्ति, यतो हि परमात्मनि भेदाभावात्; यथा पन्थाः दोषदृष्ट्या तृष्णां पश्यति। मनःमणिरिव, स्वकर्मणि प्रवृत्तः, स एव संसार इति कथ्यते; आत्मन्याश्रितः आत्मा प्रकाशते, यथा जलेन जलस्य दीप्तिः। तस्मात्, हे राम, अनाश्रितमिथ्याज्ञानं त्यज, यथार्थदर्शने स्थित्वा, सुखेन भव। संशयरहितया बुद्ध्या, विमूढभावरहितया, सत्यम् अवगच्छ, असत्यं परित्यज। बद्धोऽस्मि मुक्तोऽस्मि इति वक्तुं निष्फलम्; किमर्थं व्यर्थं दुःखितः? अनन्ते आत्मन्यस्मिन्, कः, कथं, केन वा बन्धः स्यात्? अद्वितीय आत्मनि, कल्पनयैव नानात्वबुद्धिः जायते, तत्र ब्रह्मणि व्यापके, किं बद्धं, किं वा मुक्तम्? त्वं दुःखरहितः सन् अपि दुःखं अनुभवसि, तस्याभासात्; यथा भग्नाङ्गस्य शोकः, तथा आत्मनि न भेदैक्यविकारादिभावः। देहस्य नाशे, विकारे, ह्रासे वा, आत्मनः किं हानिः? यथा सुवर्णं कुम्भे दग्धेऽपि न नश्यति। देहपातेन, नाशेन, किं नः नष्टम्? पुष्पे भग्नत्वे, तस्य गन्धः, जो आकाशे स्थितः, किं नश्यति? देहम् आनन्ददुःखशीतलेन ताडितेऽपि, यः आत्मा व्योम्नि स्थितः, भ्रमरवत् निर्लिप्तः, तस्य किं हानिः? देहपातेन, नाशेन, वा दूरतमं गच्छता, तव स्वरूपस्य किं बाधा, यः तस्मात् पृथक् अस्ति? यथा मेघवायोः, भ्रमरपद्मयोः च सम्बन्धः, तथैव, राघव, देहात्मनोः सम्बन्धः। मन एव जगतः शरीरम्, तस्य सारः आत्मशक्तिः, या चैतन्यम्; सा कदापि न नश्यति। त्वं मन्यसे आत्मानम् अविनाशिनम्, सः कदापि न नश्यति; किं व्यर्थं शोचसि? यथा वायुः भग्नमेघं गच्छति, भ्रमरः शुष्कपद्मं त्यक्त्वा व्योम्नि यान्ति, तथा देहान्नाशे आत्मा गच्छति। संसारगमनेऽपि, मनो न नश्यति; ज्ञानाग्निना विना आत्मनः नाशः न च चिन्त्यः। घटकदम्बफलोपमा, घटान्तर्व्योमस्य यथाक्रमम्, तथा देहात्मनोः स्थितिः, नश्यतोऽपि, न नश्यतोऽपि। यथा द्राक्षा हस्ते प्रविश्य घटे भिद्यते, तथा आत्मा व्योमं प्रविश्य देहे सञ्चरति। घटे नष्टे, तद्व्योम व्योम्नि लीयते; तथा देहे क्षीणे, देही क्लेशरहितः भवति। प्राणिनां मनः शरीरं च देशकालाद् गुह्यते, मृत्युपटलैः पुनः पुनः आच्छाद्यते; किमर्थं शोचसि? अज्ञोऽपि, मृत्यौ देशकालयोः गुह्ये, किं भीतः? न हि कश्चन अत्र नश्यति। तस्मात्, हे राम, अहं इति कल्पनाम् त्यज, यथा पक्षिराजः व्योमगमनाय अण्डकवचं त्यजति। एषा मनश्शक्तिः, इच्छाद्वेषयोः बन्धनकारिणी; तया, मोहात्, अयं संसारः व्यर्थं कल्प्यते, स्वप्नवत्।