तत्रिका नदी सम्पूर्णतया शुष्का जाता, न च तयोः कस्यचित् जलस्यापि चिन्हमासीत्—यथा चक्षुषः दृष्टिरन्धस्य नास्ति तथा। तस्यां सम्पूर्णशुष्कायां नदीं तृषार्ताः पुरुषाः स्वर्गीयगङ्गायामिव, विष्णोर्ब्रह्मणः शंकरस्य च सदृशं, स्नानं कृत्वा हर्षेण निमग्नाः। जलक्रीडया चिरकालं कृत्वा, अमृतकल्पं जलं पीत्वा, राजपुत्राः सन्तुष्टाः प्रहृष्टाश्च तस्मात् प्रस्थानम् अकुर्वन्। ततः सायन्तनसमये, अस्ताचलसन्निभे सूर्ये, ते नव्यनिर्मितनगरे, पर्वतसमानायाम्, उपविविशुः। सा पुरी पताकाभिर्विलसिता, पद्मसरोवरैः शोभिता, नीलवारिणा दीप्तिमती, यशसा दूरतः प्रतिश्रूयमाणा, गीतनर्तनमण्डलैः समलङ्कृता च बभौ। तत्र त्रयः रम्याः प्रासादाः दृष्टाः, शोभनाः समृद्धाश्च, मणिसुवर्णभित्तिभिः भूषिताः, महापर्वतशृङ्गवत् बभासिरे। तेषां द्वे गृहे अपूर्णे, एकं च निर्भित्तिकं तिष्ठति; त्रयः पुरुषाः तस्मिन्नेव भित्तिवर्जिते रम्ये गृहे प्रविश्य उपाविशन्। प्रविश्य शीघ्रं सुखासीनाः, सुमुखाः पुरुषाः तत्र त्रयः सुवर्णपात्राणि दीप्तानि तप्तानि च दृष्टवन्तः। यदा तयोः द्वयोः पात्रयोः खण्डाः जाताः, एकस्य च चूर्णरूपं प्राप्तम्, तदा तैः धीरैः तद्विधानं पात्रं चूर्णरूपेण गृहीतम्। नवतिनव मितयः, एकैकं च भोज्यं, तत्र शतानि मितानि न्यूनानि, अनेकेन भोक्तृसमूहेन उपभुक्तानि। ततः शतशः जनाः, शतशः ब्राह्मणाश्च, तथा त्रयः राजपुत्राः, परमसम्पत्तिं प्राप्य, तृप्तिम् अवापुः। तस्मिन्भविष्यति नगरे, ते त्रयः राजपुत्राः अद्यापि सुखेन वसन्ति, पुत्र, मृगयायां स्वकार्येषु च प्रवृत्ताः। एषा रम्या कथा त्वया श्रूता, निष्पाप, हृदि धारय, पण्डित, विवेकी भविष्यसि। एवं राम, धात्र्या एषा शुभा बालकथा उक्ता; बालकः अपि अस्याः शुभायाः कथायाः श्रवणेन सन्तुष्टः अभवत्। एषा खलु, कमललोचन राम, बालकथा मया तव मनोवृत्तान्तसम्बन्धानुसारं कथिता। एवं लोकोऽयं बालकथायां यथा, तद्वद्, तीव्रनिष्फलकल्पनया, एतादृशं प्राप्तः। एषा हि, निष्पाप, केवलकल्पनाजालम्, रूपमात्रात्मिका, बन्धमोक्षादिरूपेण प्रवर्तते। अत्र हि, केवलविकल्पनातिरिक्तं किमपि नास्ति; विकल्पशक्त्या किञ्चिद् दृश्यते, न वा, केवलं वा किञ्चन। स्वर्गः, पृथिवी, वायुः, व्योम, पर्वताः, नद्यः, दिशश्च—एतत्सर्वं स्वप्नवत् अन्तःस्वस्यैव विकल्पनया निर्मितम्। यथा त्रयः राजपुत्राः, नद्यः, नगरी च कल्पनया जाताः, तथा त्रिलोक्यपि तद्वत्। केवलं विकल्पनं सर्वतो विचेष्टते; यथा सागरः जलमात्रं, तथा सर्वं स्वात्मन्येव आत्मा। विकल्प एव प्रथमं परमात्मनि उदेति; ततः क्रियाविस्तारः, यथा दिनस्य प्रवृद्धिः। इदं सम्पूर्णं जगत् विकल्पजालमात्रम्; सर्वं विकल्पमात्रमेव, विज्ञाय, क्रीडनप्रिय, विकल्पं परित्यज्य, विकल्परहिते स्थित्वा, निश्चित्य शान्तिं प्राप्नुहि, हे राम। यः मोहितः स्वविकल्पनया, स भ्रमं याति, न तु पण्डितः; यथा भूतकल्पितः बालकः, प्रेतविकल्पनया मुह्यति। कः सः कल्पितः यक्षः, यः ब्रह्मविदां श्रेष्ठः मन्यते? केन चायं महा-मोहः, यः असारः, सदा स्वीक्रियते? पञ्चमहाभूतसंयोगेन, यक्षः अहङ्काररूपेण अत्र कल्प्यते, यथा बालकः भूतं कल्पयति। यदा परमसत्त्वमेव सर्वत्र स्थितम्, कथं, कुतः, केन प्रकारेण चायं 'अहं' भावः जायते? वस्तुतः अहंकारो नास्ति, यतो हि परमात्मनि भेदः नास्ति; यथा भ्रमारूढदृष्ट्या यात्री तीव्रतापे जलमिव पश्यति। मनःरत्नं, महाक्रियायुक्तम्, संसारशब्देन कथ्यते; आत्मन्याश्रित्य आत्मैव प्रकाशते, यथा जलं जले प्रतिबिम्बति। तस्मात्, हे राम, निराधारमिथ्यादर्शनं त्यक्त्वा, यथार्थदर्शनं, आधारयुक्तं सुखदं च, आश्रय। विवेकिना बुद्ध्या, विमोहचपलतारहितया, सत्यं विविच्य, असत्यं परित्यज। 'बद्धः', 'मुक्तः' इति वचनं न निरर्थकम्; किमर्थं व्यर्थं शोचसि? अनन्ते आत्मनि, किम्, कथम्, केन च बन्धनं स्यात्? अखण्डे परमात्मनि, यत्र नानात्वकल्पनया भेदः जायते, तत्र किम् बद्ध्यते, किम् वा मुच्यते, सर्वगतब्रह्मणि? यद्यपि त्वं दुःखरहितः, दुःखाभासेन दुःखं अनुभवसि; किमर्थं भग्नाङ्गे शोकः? आत्मनि भेदैक्यपरिणामरूपो दोषो नास्ति। यदा शरीरं विनष्टं, विकृतं, क्षीणं वा, तदा आत्मनः किं हानिः? यथा कुम्भे दग्धेऽपि सुवर्णं न नश्यति। शरीरं पततु, विनश्यतु, किम् हानिः? यथा पुष्पे नष्टे अपि तस्य गन्धः आकाशे नश्यति वा? यदा कमलसदृशं शरीरं सुखदुःखशीतलेन ताड्यते, तदा अस्माकं का हानिः, वयं हि विहाय भ्रमराः इव व्योम्नि स्थिताः। शरीरं पततु, नश्यतु, दूरतमं व्योम्नि गच्छतु, तव आत्मभावे किं नाशः? यथा मेघवाय्वोः, भ्रमरपद्मयोश्च सम्बन्धः, तथा, राघव, शरीरात्मनोः सम्बन्धः। मन एव समस्तजगतः शरीरम्; तस्य स्वरूपं आत्मशक्तिः, या चैतन्यम्, सा कदाचन न नश्यति।