कदाचित् तु, परमं पदं प्रार्थयन्तः ते दुःखितचित्ताः, अनाथाः, शोकग्रस्तमुखाः, एकत्र समागताः। ततो रिक्तां तां पुरीं परित्यज्य, विकृतवदनाः, तत्रतः निर्गताः, यथा गगने संयुक्ताः बुधशुक्रशनयस्तथा। तेषां कदलीदलसदृशाः अङ्गानि, सूर्यस्य पृष्ठतः दग्धानि, मार्गे क्लान्ताः, शुष्कग्रीष्मे पतितपत्राणिव। तेषां पद्मोपमपादाः उष्णरेणुना दग्धाः, ते विलपन्ति—“हन्त तात! हन्त जननि!”—यथा हृतसङ्घाः मृगाः। तृणशल्यकव्रणितपादाः स्वेदस्रवणसंयुक्तसन्धयः, दीर्घमार्गं धावित्वा रजसा आवृताङ्गाः, ते अग्रे प्रस्थितवन्तः। मार्गे ते त्रिवृक्षगुच्छं प्राप्तवन्तः, यत्र पुष्पधाराभिः सघनं, फलनवपत्रशोभितं, मृगपक्षिसङ्घनिलयम्। तत्र तेषां त्रीणां वृक्षाणां द्वौ न तु किञ्चिद्विवृद्धौ, तृतीयः आरोहणात् अपि बीजवर्जितः। श्रान्ताः ते तस्मिन्वृक्षे अधः विश्रान्तिम् अविन्दन्, इन्द्रस्य स्वर्गे दिव्यतरुविटपसमीपमिव। तत्र ते दिव्यफलान्यश्नन्, तेषां रसं पित्वा, पुष्पगुच्छैः मालाः कृत्वा, चिरकालं विश्रान्त्वा, पुनः प्रस्थितवन्तः। पुनः गत्वा, मध्याह्ने प्राप्ते, ते त्रिणद्यः प्राप्तवन्तः, यत्र तरङ्गाः शब्दायमानाः आसन्। तत्र एकैका नदी सम्पूर्णरूपेण शुष्का, द्वे अपि जलरहिते, यथा अन्धस्य दृष्टिः नास्ति। तस्मिन्शुष्कनद्यां ते स्नानं कृत्वा, तृषार्ताः स्वर्गगङ्गायां विष्णुब्रह्मरुद्रवत्, जलक्रीडां कृत्वा, दिव्यसुधासदृशं जलं पीत्वा, प्रमुदिताः सन्तुष्टाश्च प्रस्थितवन्तः। अथ दिवसस्य संध्या संप्राप्ता, सूर्यः अस्ताचलसमीपे स्थितः, ते नवनिर्मियमानायाः नगरीस्य पुरतः उपविश्य, गिरिसदृशां तां पुरीं दृष्टवन्तः। सा पुरी पताकाप्रतीकारचित्रा, पद्मसरोवरैः शोभिता, नीलाम्भोजजलशोभिता, कीर्तिः दूरं व्याप्य, गीतनर्तनमण्डलैः रञ्जिता। तत्र ते त्रयः रम्यगृहाणि दृष्टवन्तः, यत्र रत्नस्वर्णभित्तयः, गिरिशृङ्गसदृशानि, सम्पन्नानि। तत्र तेषां द्वे अपूर्णे, एकं तु निर्भित्तिकं स्थितम्। ते त्रयः पुरुषाः तद्भित्तिवर्जितं गृहं प्रविश्य, शीघ्रं उपविश्य, तत्र त्रयः सुवर्णपात्राणि दग्धानि दीप्तानि च दृष्टवन्तः। तयोः द्वयोः भग्नयोः, एकस्य चूर्णरूपे परिणते, तैः धिमत्भिः तद् चूर्णरूपपात्रं गृहीतम्। तत्र नवतिनवति माप्रमेयं, एकेन च अधिकेन, शतं भोजनमात्रं न्यूनं, अनेकैः भोक्तृभिः उपभुक्तम्। शतानि जनाः, शतानि ब्राह्मणाः, तत्र अभुञ्जन्, तैः त्रिभिः राजपुत्रैः परमसन्तोषः प्राप्तः। तस्मिन् भविष्यति नगरे, ते त्रयः राजपुत्राः अद्यापि सुखेन वसन्ति, मृगयायां स्वकार्येषु च प्रवृत्ताः। एषा रम्या कथा त्वया श्राविता, अनघ! त्वं हृदि धारय, बुध! तदा त्वं विवेकिनो भविष्यसि। एवं राम, धात्र्या एषा शुभा बालकथा उक्ता, तेन बालः अपि प्रहृष्टः। एषा, कमललोचन राम, बालकथा मया तव मनोग्रन्थे उपन्यासरूपेण कथिता। यथा बालकथायां, एषा विश्वसृष्टिः अपि तादृशमेव, तीव्रव्यामोहकल्पनया इदानीं स्थितिम् आपन्ना। अनघ! एषा कल्पनाजालमात्रं, रूपमात्ररूपिणी, बन्धमोक्षादिरूपेण प्रवर्तते। अत्र, चिन्तारूपात् अन्यन्न किञ्चिदस्ति; चिन्ताशक्त्या किञ्चिद् दृश्यते, किञ्चिद् न वा, किञ्चिदेव वा। स्वर्गभूमिवाय्वाकाशपर्वतनद्यः दिशश्च—एतत् सर्वं चिन्तया एव स्वप्नवत् स्वात्मनि कल्प्यते। यथा त्रयः राजपुत्राः, नद्यः, भविष्यती पुरी च कल्पनया कृताः, तथैव त्र्यखिललोकस्य अस्तित्वम् अपि। केवलं चित्तं, नित्यम् अस्थिरं, सर्वत्र प्रकाशते; यथा सागरः जलमात्रः, तथैव सर्वं स्वात्मन्येव आत्मा। चित्तमेव आदौ परात्मनि उदेति; ततः प्रवर्तते कर्म, यथा दिनस्य विस्तारः। सर्वं विश्वं चिन्ताजालमात्रम्; सर्वं केवलं चित्तमिति विद्धि, विनोदिन! चिन्ताम् उत्सृज्य, चिन्ताशून्ये स्थित्वा, निश्चित्य शान्तिं प्राप्नुहि, हे राम। मूढः तु स्वचिन्तावशात् भ्रमति, न तु पण्डितः; यथा अशरीरी, शरीरीणां चिन्तया बालकवत् मोहितः। कः अयं कल्पितः यक्षः, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः इति मन्यते? केन अयं महाविपर्यासः, यः वस्तुतः असत्यम्, सदा गृह्यते? पञ्चभूतसंयोगात् अयं यक्षः अहङ्काररूपः अत्र कल्प्यते, यथा बालकः भूतमिव कल्पयति। यदा परमसत्त्वमेव सर्वत्र वर्तते, कथं, कुत्र, किम् प्रकारेण अयं अहंकारः उदेति? वस्तुतः अहं नास्ति, यतः परात्मनि भेदाभावः; यथा पन्थानः दूषणदृष्ट्या तुषारमिव पश्यति। मनसः रत्नं, महाक्रियायुक्तं, संसाररूपेण निर्दिश्यते; आत्मन्याश्रित्य आत्मा प्रकाशते, यथा जलं जले। तस्मात् हे राम, अनुपस्थितमिथ्याज्ञानं त्यक्त्वा, यथार्थदृशौ शरणं गच्छ, या स्थितप्रज्ञा आनन्दरूपा।