अज्ञानिनां बन्धनस्य कल्पना मिथ्या एव, तेषां मोक्षस्य अपि यः भावः जायते, सः तद्वत् मिथ्या एव। अज्ञानस्य गणनायां बन्धन-मोक्षयोः दृष्टयः स्मर्यन्ते, किन्तु वस्तुतः, हे विद्वन्, न बन्धनं न मोक्षः अस्ति। यथा रज्जु-सर्पयोः भ्रान्तिः जागरूकचित्तस्य स्पष्टा, तथैव कल्पनायाः असारत्वं तस्य बोध्यते; अनुत्तेजितचित्तस्य तु न। अतः बन्धन-मोक्षादिषु विदुषां नास्ति काचित् भ्रान्तिः; अज्ञानिनां तु, हे राघव, बन्धन-मोक्षयोः विषये भ्रमः वर्तते। आदौ मनः उत्पद्यते, ततः सङ्ग-विमोक्षस्य दर्शनं, अनन्तरं जगत्सृष्टिः, लोकनामकरणं च; एषा आरम्भिक-क्रमः, यः मूलं प्राप्त्वा, बालकानां कथायाः रूपं गच्छति। ततः, हे श्रेष्ठमुने, किमर्थं बालककथायाः क्रमः कथ्यते? मनः वर्णनस्य कारणं च, कृपया विस्तारतः कथय। एकः बालकः, सरलमनसः, तस्य धायं पृच्छति—"कथां वद, या त्वया कुतश्चित् श्रुता।" तस्य विनोदाय, सा धायः, या विदुषी, तस्मै कथां कथयति, स्पष्टमधुरवाक्यैः। कदाचित् त्रीणि राजकुमाराणि आसन्—महात्मनः, सदाचारिणः—विशालायाम्, रिक्तायाम् नगरी, यथा नभसि ताराः दीप्तिमन्तः। तेषां द्वौ न कदापि जातौ, तृतीयः तु गर्भे अपि न स्थितः; तथापि, ते शुद्धाचरणरूपाः, शशिनः इव प्रकाशमानाः। एकदा, परमपदं इच्छन्तः, ते मित्रहीनाः, अवनतवदनाः, दुःखितचित्ताः, एकत्र समागच्छन्। तं रिक्तनगरं त्यक्त्वा, विकृतमुखाः, निर्गच्छन्—यथा बुधः, शुक्रः, शनि च नभसि संयुक्ताः। तेषां अंगानि काञ्चनवृक्षस्य कोमलानि, सूर्यस्य पृष्ठतः दग्धानि, मार्गे श्रान्ताः, यथा ग्रीष्मे तप्तपर्णानि। तप्तशिलापथेन तेषां पद्मपादाः दग्धाः, "हाय पिता! हाय माता!" इति विलपन्तः, यथा मृगाः स्वकुलात् पृथक्। तृणशल्यैः पादाः विद्धाः, सन्धयः स्वेदेन सिक्ताः, शरीराणि धूलिना आवृतानि, दूरं गत्वा, ते अग्रे ययुः। मार्गे त्रीणि वृक्षसमूहं प्राप्तवन्तः—पुष्पवर्षैः घनम्, फलनवपल्लवैः शोभितम्, मृगपक्षिसमूहैः आश्रितम्। तेषां त्रीणि वृक्षाणि—द्वौ कदापि न वर्धितौ, तृतीयः आरोहितः अपि बीजं नासीत्। श्रान्ताः, एकस्य छायायाम्, इन्द्रस्य स्वर्गवृक्षस्य इव, विश्रान्तिम् अवाप्तवन्तः। तेन फलेन, यत् अमृतवत् निर्मितम्, खादित्वा, तस्य रसं पीत्वा, पुष्पसमूहेन मालाः कृत्वा, दीर्घकालम् विश्रान्त्वा, पुनः प्रस्थितवन्तः। अग्रे गत्वा, मध्याह्ने प्राप्ते, त्रीणि नद्यः प्राप्तवन्तः, तासां तरङ्गाः शब्दिताः। तत्र, एकः नदी सर्वथा शुष्कः, अन्ययोः तु जलस्य चिन्हं अपि नास्ति—यथा अन्धस्य दर्शनम्। तस्मिन शुष्कनदी, ते स्नानं कृतवन्तः, यथा तप्ताः स्वर्गगङ्गायाम्, विष्णु-ब्रह्म-शिववत्। जलक्रीडायां दीर्घकालम्, अमृतरसवत् जलं पीत्वा, राजकुमाराः हृष्टाः सन्तुष्टाः च प्रस्थितवन्तः। दिनस्य अन्ते, सूर्यस्य निम्नस्थिते, ते नवनिर्माणाय नगरीं समीपं उपविशन्, पर्वतसदृशीं। सा नगरी पताकाभिः, पद्मसरोवरैः, नीलजलैः शोभिता, कीर्तिः दूरं गता, गीतनृत्यसमूहैः उल्लसिताः। तत्र त्रीणि उत्तमगृहाणि दृष्टवन्तः—रम्याणि, समृद्धानि, रत्न-सुवर्णदीवार्थानि, पर्वतशिखराणि इव। तेषां द्वौ गृहौ अपूर्णौ, एकः तु विना दीवार्थः स्थितः; त्रीणि नराः तं रम्यं गृहं प्रविश्य, शीघ्रं उपविशत्। तत्र, सुवर्णपात्राणि त्रीणि दृष्टवन्तः—तप्तानि, दीप्तानि। द्वौ खण्डितौ, एकः चूर्णितः जातः; तद्विद्वांसः तं चूर्णरूपं पात्रं गृहीत्वा। नव्युत्तरेण नव्युत्तरेण भोजनं कृत्वा, तत्र शतं भोजनं अभावि, बहुभिः भोक्तृभिः उपभुक्तम्। ततः, शतशः जनाः, शतशः ब्राह्मणाः अपि, भोजनं कृतवन्तः; त्रीणि राजकुमाराणि परमसन्तोषं प्राप्तवन्तः। तस्मिन भविष्यनगर्यां, त्रीणि राजकुमाराणि अद्य अपि सुखेन वसन्ति, पुत्र, मृगयायां कार्येषु च रताः। एषा रम्यकथा तव कथिता, हे निष्पाप, हृदि स्थापय, विद्वन्, तव विवेकः भविष्यति। एवं, हे राम, धाय्या शुभां बालककथां उक्त्वा, बालकः तया कथया तुष्टः अभवत्। एषा, हे पद्मनयन राम, बालककथा मनःकथायाः सम्बन्धे तव उक्ता। जगत्सृष्टिः, बालककथायाम् यथा, गाढमिथ्यकल्पनया एतत्प्राप्तम्। हे निष्पाप, एषा कल्पनाजालम् एव, दृश्यरूपवती, यत्र बन्धन-मोक्षादि रूपेण आत्मनः प्रसारितम्। अत्र, चिन्तनातिरिक्तं अन्यद् नास्ति; चिन्तनशक्त्या किञ्चित् दृश्यते, वा किञ्चिद् न दृश्यते, वा केवलं किञ्चित् दृश्यते। स्वप्नवत् स्वात्मनि, स्वर्ग, पृथ्वी, वायु, आकाश, पर्वत, नदी, दिशः—सर्वं चिन्तनदृश्यं। यथा त्रीणि राजकुमाराणि, नद्यः, भविष्यनगरी, कल्पनया कृतानि, तथा त्रिलोक्याः अस्तित्वम् अपि कल्पनारूपम्।